Mleczaj wełnianka (Lactarius torminosus) to trujący grzyb, który rośnie wyłącznie pod brzozami i jest jednym z najłatwiejszych do rozpoznania mleczajów. Ma łososiowo-różowy kapelusz z ciemniejszymi, koncentrycznymi strefami i podwinięty brzeg porośnięty długimi, kosmatymi włoskami, jakby obszyty wełną. Po zranieniu blaszek wypływa z niego białe, bardzo ostre mleczko, które nie zmienia barwy. Zjedzony na surowo albo po zwykłym smażeniu wywołuje silne dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Na wschodzie Europy jada się go po długim moczeniu, gotowaniu i kiszeniu, ale ta tradycja nie zmienia oceny grzyba: dla zbieracza w Polsce jest to gatunek, który zostawia się w lesie. W tym artykule pokazujemy, jak go rozpoznać i czym różni się od rydza i mleczaja omszonego.
_01.jpg){kind=link}
⚠️ RÓŻOWY MLECZAJ Z BIAŁYM MLECZKIEM TO NIE RYDZ
Mleczaj wełnianka bywa mylony z rydzem, bo oba mają strefowany kapelusz w ciepłych barwach. Zraniony rydz wydziela pomarańczowe mleczko, a mleczaj wełnianka białe i piekąco ostre. Wełnianka ma też kosmaty, wełnisty brzeg kapelusza i rośnie tylko pod brzozami, a rydze pod sosnami i świerkami. Zanim zbierzesz mleczaja, zawsze zrań blaszkę i sprawdź kolor mleczka.
Pomyłki: rydz, mleczaj omszony (też pod brzozami, też trujący).
W razie zatrucia: numer alarmowy 112.
W skrócie: najważniejsze fakty
| Cecha | Mleczaj wełnianka |
|---|---|
| Nazwa łacińska | Lactarius torminosus (Schaeff.) Pers. (1800) |
| Polskie nazwy | mleczaj wełnianka, wełnianka, mleczaj kosmaty |
| Nazwa angielska / niemiecka | woolly milkcap, bearded milkcap / Birkenreizker, Zottiger Reizker |
| Rodzina / rząd | gołąbkowate (Russulaceae) / gołąbkowce (Russulales) |
| Kapelusz | 4–12 cm, wypukły z wgłębieniem, potem lejkowaty; łososiowo-różowy z ciemniejszymi strefami |
| Brzeg kapelusza | długo podwinięty, gęsto porośnięty długimi, kosmatymi włoskami |
| Blaszki | gęste, bladoróżowe do kremowych, lekko zbiegające |
| Trzon | 3–8 cm, bladoróżowy, kruchy, z wiekiem pusty w środku |
| Mleczko | białe, niezmienne, bardzo ostre |
| Miąższ | biały, kruchy, piekący |
| Wysyp zarodników | kremowy |
| Drzewo | wyłącznie brzoza (mikoryza) |
| Sezon | VII–X |
| Status w Polsce | nie jest chroniony |
| Jadalność | trujący: silne objawy żołądkowo-jelitowe |
| Pomyłki | rydz (pomarańczowe mleczko), mleczaj omszony (bledszy, mniejszy, też trujący) |
Pozycja systematyczna i nazwa
Mleczaja wełniankę opisał Jacob Christian Schaeffer w XVIII wieku, a obecną nazwę Lactarius torminosus nadał mu w 1800 roku Christiaan Hendrik Persoon. Epitet torminosus pochodzi od łacińskiego tormina, czyli „kolka, skurcze brzucha”, i dobrze opisuje skutki zjedzenia grzyba. Polska nazwa nawiązuje do wełnistego brzegu kapelusza. Nie myl jej z wełnianką, rośliną z torfowisk o białych, puchatych kwiatostanach: to tylko zbieżność nazw.
Mleczaje (Lactarius) to rodzaj grzybów blaszkowych o kruchym miąższu, z których po zranieniu wypływa mleczko. Należą do tej samej rodziny co gołąbki. Kolor i smak mleczka rozstrzygają o gatunku i jego jadalności. Jadalne są m.in. rydze z pomarańczowym mleczkiem i mleczaj jodłowy, a wiele mleczajów z białym, ostrym mleczkiem jest trujących albo niejadalnych.
Jak rozpoznać mleczaja wełniankę krok po kroku
Mleczaja wełniankę rozpoznaje się po trzech cechach, które razem nie pozostawiają wątpliwości.
- Brzeg kapelusza. Jest długo podwinięty do spodu i gęsto porośnięty długimi, kosmatymi włoskami, jak frędzle albo wełna. U młodych owocników włoski zakrywają blaszki przy brzegu. Ta cecha odróżnia wełniankę od rydzów, które mają brzeg gładki.
- Mleczko. Zrań blaszkę paznokciem albo końcem noża. Wypłynie białe mleczko, które nie zmienia barwy na powietrzu. Smak mleczka jest bardzo ostry, piekący. Nie próbuj go na języku, jeśli nie musisz: rozpoznanie wystarcza po kolorze.
- Drzewo. Mleczaj wełnianka rośnie wyłącznie pod brzozami, z którymi tworzy mikoryzę. Spotkasz go w brzezinach, na skrajach lasów, w parkach i na wrzosowiskach z pojedynczymi brzozami.
_02.jpg){kind=link}
Pomocniczo: kapelusz ma kolor łososiowo-różowy z ciemniejszymi, koncentrycznymi pasami, z wiekiem się wgłębia i staje lejkowaty. Kruchość miąższu i obecność mleczka to wspólne cechy wszystkich mleczajów, pokazujemy je w kluczu na stronie o budowie grzyba.
Mleczaj wełnianka a rydz i mleczaj omszony
| Cecha | Mleczaj wełnianka | Rydz | Mleczaj omszony |
|---|---|---|---|
| Mleczko | białe, bardzo ostre | pomarańczowe, łagodne | białe, ostre |
| Brzeg kapelusza | kosmaty, wełnisty | gładki | kosmaty, krótsze włoski |
| Kapelusz | łososiowo-różowy, wyraźne strefy, 4–12 cm | pomarańczowy, strefowany, z zielonkawymi plamami | bladoróżowawy do kremowego, bez wyraźnych stref, 3–7 cm |
| Drzewo | brzoza | sosna, świerk | brzoza, często młode, na piaskach |
| Zielenienie | nie zielenieje | zielenieje w miejscach uszkodzeń | nie zielenieje |
| Ocena | trujący | jadalny, bardzo smaczny | trujący |
Pomyłka z rydzem jest najgroźniejsza, bo rydze to jedne z najbardziej cenionych grzybów w Polsce. Rozstrzyga kolor mleczka: rydz ma pomarańczowe, wełnianka białe. Rydz zielenieje też w miejscach uszkodzeń i nie ma wełnistego brzegu. Mleczaj omszony (Lactarius pubescens) jest bliskim krewnym wełnianki, rośnie w tych samych miejscach pod brzozami, ale jest mniejszy i bledszy, a jego kapelusz nie ma wyraźnych stref. Też jest trujący, więc odróżnianie tych dwóch gatunków nie ma dla zbieracza znaczenia.
Toksyczność, objawy zatrucia i tradycja wschodnia
Mleczko mleczaja wełnianki zawiera ostre, drażniące substancje, które po zjedzeniu grzyba na surowo albo po zwykłym smażeniu wywołują silne dolegliwości: pieczenie w ustach i przełyku, nudności, wymioty, biegunkę i bóle brzucha, zwykle w ciągu pół godziny do kilku godzin. Objawy mogą być gwałtowne, ale zazwyczaj ustępują w ciągu doby. Do ciężkich zatruć dochodzi rzadko, bo grzyb pali już przy pierwszym kęsie.
W Rosji, Finlandii i krajach bałtyckich, a dawniej także na wschodzie Polski, mleczaja wełniankę jadano po długim moczeniu w często zmienianej wodzie, gotowaniu i wielotygodniowym kiszeniu lub soleniu. Tradycyjna obróbka zmniejsza ostrość, ale nie daje gwarancji bezpieczeństwa, a pomyłka w procedurze kończy się zatruciem. Dlatego nie podajemy przepisu i nie zalecamy zbierania tego gatunku. Jeśli szukasz jadalnego mleczaja, wybierz rydza albo mleczaja jodłowego, a w razie wątpliwości zostaw grzyb w lesie.
Gdzie i kiedy rośnie
Mleczaj wełnianka jest w Polsce pospolity wszędzie tam, gdzie rosną brzozy. Tworzy z nimi mikoryzę i bez brzozy nie występuje. Spotkasz go w brzezinach, w lasach mieszanych z domieszką brzozy, na skrajach lasów, w parkach, na nieużytkach i wrzosowiskach porośniętych młodymi brzozami. Owocniki pojawiają się od lipca do października, często w grupach, w trawie lub wśród mchów. W tych samych miejscach rośnie zwykle mleczaj omszony, a także jadalne koźlarze, opisane w artykule koźlarze, i trujący muchomor czerwony.
Status prawny i bezpieczeństwo
Mleczaj wełnianka nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce. Jako grzyb trujący nie podlega obrotowi handlowemu. Przy zbieraniu mleczajów obowiązuje prosta zasada: każdemu owocnikowi zrań blaszkę i sprawdź kolor mleczka. Pomarańczowe mleczko oznacza rydza, białe i ostre to sygnał, żeby grzyb zostawić. Wątpliwe okazy pokaż klasyfikatorowi grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Tak. Mleczaj wełnianka jest grzybem trującym. Jego białe mleczko zawiera ostre, drażniące substancje, które po zjedzeniu grzyba na surowo albo po zwykłym przyrządzeniu wywołują pieczenie w ustach, nudności, wymioty, biegunkę i bóle brzucha. Objawy pojawiają się zwykle w ciągu pół godziny do kilku godzin i ustępują w ciągu doby. Nie zalecamy zbierania tego gatunku.
Po trzech cechach naraz. Kapelusz jest łososiowo-różowy z ciemniejszymi strefami, a jego podwinięty brzeg porastają długie, kosmate włoski, jak wełna. Po zranieniu blaszki wypływa białe, bardzo ostre mleczko, które nie zmienia barwy. Grzyb rośnie wyłącznie pod brzozami. Jeśli wszystkie trzy cechy się zgadzają, to mleczaj wełnianka.
Najważniejszy jest kolor mleczka. Rydz po zranieniu wydziela mleczko pomarańczowe, a mleczaj wełnianka białe. Rydz ma też gładki brzeg kapelusza, zielenieje w miejscach uszkodzeń i rośnie pod sosnami i świerkami. Mleczaj wełnianka ma kosmaty, wełnisty brzeg, nie zielenieje i rośnie pod brzozami. Zanim zbierzesz jakiegokolwiek mleczaja, zrań blaszkę i sprawdź kolor mleczka.
Wyłącznie pod brzozami. Mleczaj wełnianka tworzy mikoryzę, czyli związek grzybni z korzeniami, tylko z brzozą. Spotkasz go w brzezinach, w lasach mieszanych z domieszką brzozy, na skrajach lasów, w parkach i na nieużytkach z młodymi brzozami. Pojawia się od lipca do października, często w trawie lub wśród mchów.
W Rosji, Finlandii i krajach bałtyckich, a dawniej także na wschodzie Polski, jadano go po długim moczeniu, gotowaniu i kiszeniu lub soleniu. Taka obróbka zmniejsza ostrość, ale nie daje gwarancji bezpieczeństwa, a błąd w procedurze kończy się zatruciem. Dlatego traktujemy mleczaja wełniankę jako grzyb trujący i nie podajemy przepisu. Bezpieczniejszym wyborem są rydze i mleczaj jodłowy.
Oba rosną pod brzozami, oba mają kosmaty brzeg kapelusza i białe, ostre mleczko, i oba są trujące. Mleczaj omszony jest mniejszy, ma kapelusz bledszy, bladoróżowawy do kremowego, bez wyraźnych koncentrycznych stref, i krótsze włoski na brzegu. Mleczaj wełnianka jest większy, intensywniej różowy i wyraźnie strefowany. Dla zbieracza różnica nie ma znaczenia, bo żadnego z nich się nie zbiera.
Długie, wełniste włoski na brzegu kapelusza to cecha gatunkowa mleczaja wełnianki i jego najważniejsze znamię rozpoznawcze, od którego pochodzi polska nazwa. U młodych owocników brzeg jest silnie podwinięty, a włoski zakrywają blaszki przy krawędzi. Rydze i większość innych mleczajów mają brzeg gładki.
Przy pieczeniu w ustach, nudnościach, wymiotach i biegunce, które pojawiły się wkrótce po posiłku, najważniejsze jest uzupełnianie płynów. Przy silnych objawach, u dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych i chorych skontaktuj się z lekarzem albo dzwoń pod numer 112. Zachowaj resztki potrawy i obierki. Jeśli objawy pojawiły się po sześciu i więcej godzinach albo nie wiesz, jakie grzyby były w potrawie, natychmiast szukaj pomocy.
Nie. Mleczaj wełnianka nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce i nie figuruje w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej grzybów z 2014 roku. Jest pospolity wszędzie tam, gdzie rosną brzozy. Jako grzyb trujący nie powinien trafiać do koszyka. W lesie pełni ważną rolę jako partner mikoryzowy brzóz.
Źródła
- Persoon C.H. (1800). Commentatio de fungis clavaeformibus / Observationes mycologicae: Lactarius torminosus.
- Index Fungorum: Lactarius torminosus (Schaeff.) Pers.
- Wojewoda W. (2003). Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
- Snowarski M. Atlas grzybów Polski, grzyby.pl: Lactarius torminosus (mleczaj wełnianka).
- Knudsen H., Vesterholt J. (red.) (2012). Funga Nordica. Nordsvamp, Kopenhaga: klucz do rodzaju Lactarius.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408).
- Flück M. Atlas grzybów. Delta W-Z, Warszawa (ISBN 978-83-7175-900-0).
Sprawdź też
- Rydze
- Mleczaj jodłowy
- Koźlarze
- Muchomor czerwony
- Białoporek brzozowy
- Gołąbki: rodzaje
- Budowa grzyba i klucz do grup
- Grzyby trujące
- Muchomor sromotnikowy
- Rodzaje grzybów: atlas
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oznaczenia grzyba przez klasyfikatora grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Nie jedz grzybów, których nie jesteś pewien. W razie podejrzenia zatrucia dzwoń pod numer alarmowy 112; ośrodki toksykologii klinicznej działają m.in. w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Gdańsku i Lublinie.