Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina, dawniej Piptoporus betulinus), nazywany też pniarkiem brzozowym albo białą hubą brzozową, to najłatwiejszy do rozpoznania grzyb nadrzewny w polskich lasach. Rośnie wyłącznie na brzozach, ma kształt nerki albo kopytka, gładką, jasną skórkę i biały spód z drobnymi porami. Owocniki pojawiają się od lata do późnej jesieni, a stare, zaschnięte widać na pniach przez całą zimę. Białoporek jest niejadalny: miąższ ma korkowaty i gorzkawy. Od tysięcy lat ludzie używali go jednak do innych celów, a dziś jest przedmiotem badań laboratoryjnych. W tym artykule znajdziesz cechy rozpoznawcze, tabelę odróżniającą go od chagi, hubiaka i pniarka obrzeżonego, rzetelny przegląd tego, co mówią badania, oraz wyjaśnienie, dlaczego produkty z białoporka nie są lekiem.
⚠️ BIAŁOPOREK TO NIE LEK
Sklepy zielarskie przypisują białoporkowi działanie przeciwnowotworowe, przeciwcukrzycowe i odpornościowe. Żadna z tych właściwości nie została potwierdzona badaniami klinicznymi na ludziach; wyniki pochodzą z badań na komórkach i zwierzętach. Odwary z białoporka nie zastępują leczenia. Osoby przyjmujące leki, kobiety w ciąży i karmiące oraz dzieci nie powinny stosować preparatów z grzybów nadrzewnych bez konsultacji z lekarzem. Nie zbieraj hub z drzew przy drogach i w miastach, bo kumulują zanieczyszczenia. W razie niepokojących objawów: numer alarmowy 112.
W skrócie: najważniejsze fakty
| Cecha | Białoporek brzozowy |
|---|---|
| Nazwa łacińska | Fomitopsis betulina (Bull.) B.K. Cui, M.L. Han & Y.C. Dai (2016) |
| Synonimy | Piptoporus betulinus (Bull.) P. Karst., Boletus betulinus Bull. |
| Polskie nazwy | białoporek brzozowy, pniarek brzozowy, huba brzozowa, biała huba |
| Nazwa angielska / niemiecka | birch polypore, razor strop fungus / Birkenporling |
| Rodzina / rząd | pniarkowate (Fomitopsidaceae) / żagwiowce (Polyporales) |
| Owocnik | jednoroczny, 5–25 cm szerokości, 2–6 cm grubości, nerkowaty lub kopytkowaty, przyrośnięty bokiem, często z krótkim guzem przypominającym trzonek |
| Skórka | cienka, gładka, biaława, potem szarobrązowa, z wiekiem pęka i łuszczy się |
| Brzeg | gruby, zaokrąglony, podwinięty, wystający poniżej warstwy rurek |
| Spód (hymenofor) | białe rurki i drobne białe pory, ok. 3–4 na milimetr; z wiekiem żółknie i brunatnieje |
| Miąższ | biały, u młodych sprężysty, potem korkowaty; zapach przyjemny, grzybowy; smak gorzkawy |
| Wysyp zarodników | biały |
| Gospodarz | wyłącznie brzozy (Betula), osłabione i martwe; wywołuje brunatną zgniliznę drewna |
| Sezon | owocniki VII–XI; stare widoczne przez cały rok |
| Status w Polsce | nie jest objęty ochroną gatunkową |
| Jadalność | niejadalny (korkowaty, gorzkawy) |
| Mylony z | chagą (błyskoporek podkorowy), hubiakiem pospolitym, pniarkiem obrzeżonym, żagwią łuskowatą |
Pozycja systematyczna: od Boletus do Fomitopsis
Gatunek opisał w 1788 roku francuski botanik Pierre Bulliard jako Boletus betulinus, czyli „borowik brzozowy”, bo w tamtym czasie rodzajem Boletus obejmowano niemal wszystkie grzyby z rurkami. W 1881 roku Petter Karsten przeniósł go do nowego rodzaju Piptoporus i pod tą nazwą białoporek występuje w większości atlasów oraz w tekstach o medycynie ludowej. Badania molekularne opublikowane w 2016 roku wykazały, że jest blisko spokrewniony z pniarkami, i od tego czasu jego aktualna nazwa to Fomitopsis betulina. Stąd dwie polskie nazwy w obiegu: tradycyjna „białoporek brzozowy” i nowsza „pniarek brzozowy”, używana m.in. w polskiej Wikipedii.
Białoporek należy do żagwiowców (Polyporales), czyli tej samej grupy co żółciak siarkowy i wrośniak różnobarwny. Jest saprotrofem i słabym pasożytem: atakuje brzozy osłabione przez suszę, mróz lub inne grzyby i wywołuje brunatną zgniliznę, w której drewno pęka na prostopadłościenne kawałki. Brzozy zasiedlonej przez białoporka nie da się uratować.
Jak rozpoznać białoporka brzozowego
Białoporka poznasz po trzech cechach, które razem nie występują u żadnego innego polskiego grzyba nadrzewnego. Po pierwsze drzewo: rośnie tylko na brzozie, zwykle na stojących, zamierających pniach i na złomach, często wysoko. Po drugie kształt i kolor: owocnik przypomina nerkę, kopytko albo poduszkę przyrośniętą bokiem, ma gładką, matową, jasnobeżową lub szarobrązową skórkę i wyraźnie zgrubiały, podwinięty brzeg, który wystaje poniżej spodu jak wałek. Po trzecie spód: jest biały, gładki w dotyku, z porami tak drobnymi, że gołym okiem widać tylko matową powierzchnię.
Młode owocniki są jędrne, sprężyste i dają się ugiąć; miąższ po przekrojeniu jest śnieżnobiały i pachnie przyjemnie grzybowo. Starsze twardnieją, skórka pęka na płatki, a spód żółknie i brązowieje. Białoporek jest owocnikiem jednorocznym: nie przyrasta warstwami z roku na rok, tylko po kilku miesiącach obumiera i zostaje na pniu jako szara, spękana skorupa, w której zimują owady. To ważna różnica wobec hubiaka i pniarka obrzeżonego, które żyją wiele lat i mają przekrój warstwowy.
Białoporek, chaga, hubiak i pniarek: jak je odróżnić
Na brzozie rosną cztery grzyby, które ludzie nazywają „hubą brzozową”, i często mylą je w sklepach zielarskich. Najważniejsza różnica: chaga nie jest owocnikiem, tylko czarną, spękaną naroślą (sterylną masą grzybni), a białoporek, hubiak i pniarek to owocniki z porami na spodzie.
| Gatunek | Kształt i kolor | Spód | Trwałość | Gospodarz |
|---|---|---|---|---|
| Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina) | nerkowaty, gładki, biaława do szarobrązowej skórki, gruby podwinięty brzeg | biały, bardzo drobne pory | jednoroczny | tylko brzoza |
| Chaga, błyskoporek podkorowy (Inonotus obliquus) | czarna, spękana, bezkształtna narośl, w środku rdzawobrązowa | brak (narośl sterylna) | wieloletnia | głównie brzoza |
| Hubiak pospolity (Fomes fomentarius) | kopytkowaty, szary, twarda skorupa, wyraźne pasy przyrostów | szarobrązowy, pory drobne | wieloletni | buk, brzoza |
| Pniarek obrzeżony (Fomitopsis pinicola) | kopytkowaty, ciemny, z czerwonym lub pomarańczowym pasem przy brzegu | kremowy do żółtawego | wieloletni | świerk, sosna, brzoza |
| Żagiew łuskowata (Cerioporus squamosus) | wachlarzowaty, kremowy z brązowymi łuskami, z bocznym trzonem | duże, kanciaste pory | jednoroczny | wiąz, klon, buk |
Jeśli owocnik jest biały, gładki, ma zgrubiały brzeg i rośnie na brzozie, to białoporek. Jeśli na brzozie widzisz czarną, spękaną narośl jak przypalony węgiel, to chaga, której poświęciliśmy osobny artykuł: chaga, czyli błyskoporek podkorowy.
Występowanie w Polsce
Białoporek jest pospolity w całym kraju wszędzie tam, gdzie rosną brzozy: w brzezinach, na torfowiskach, w borach mieszanych, na zarastających polach, a także w parkach i na cmentarzach. Szczególnie często spotkasz go na Pojezierzach, w Puszczy Białowieskiej, na Polesiu i w Borach Tucholskich, gdzie brzoza jest gatunkiem domieszkowym. Młode owocniki pojawiają się od lipca, najliczniej we wrześniu i październiku. Ponieważ stare owocniki zostają na pniach, białoporek to jeden z nielicznych grzybów, które łatwo pokazać dzieciom podczas zimowego spaceru.
Ötzi i inne historyczne zastosowania
Najsłynniejszy białoporek na świecie należał do Ötziego, człowieka z lodowca odnalezionego w 1991 roku w Alpach Ötztalskich na granicy Austrii i Włoch. Ötzi żył około 5300 lat temu i miał przy sobie dwa kawałki białoporka nanizane na skórzany rzemień, a oprócz nich hubiaka z krzesiwem. Badacze do dziś spierają się, do czego służył mu białoporek: jako środek na pasożyty jelitowe, opatrunek czy materiał do rozpalania ognia. To dowód, że ludzie interesowali się tym grzybem od epoki miedzi.
W XIX i XX wieku twarde, gładkie płaty białoporka naklejano na deseczki i ostrzono na nich brzytwy, stąd angielska nazwa razor strop fungus. Entomolodzy używali go jako podkładki do szpilkowania owadów, a zegarmistrzowie do polerowania drobnych części. W medycynie ludowej Europy Środkowej i Syberii odwar z białoporka podawano przy dolegliwościach żołądkowych i jako środek wzmacniający.
Co naprawdę mówią badania
Białoporek jest jednym z lepiej przebadanych grzybów nadrzewnych, ale niemal wyłącznie w laboratorium. Z owocników wyizolowano m.in. triterpeny (kwasy poliporenowe), związek o nazwie piptamina działający przeciwbakteryjnie w hodowlach bakterii oraz polisacharydy. W badaniach na komórkach i zwierzętach ekstrakty wykazywały działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i hamujące wzrost niektórych linii komórek nowotworowych. Przeglądy naukowe podkreślają jednak, że brakuje badań klinicznych z udziałem ludzi, nie są znane skuteczne ani bezpieczne dawki, a skład owocników zmienia się z wiekiem i miejscem wzrostu.
W praktyce oznacza to, że opisy w sklepach („wspiera terapię nowotworów”, „obniża cukier”) są ekstrapolacją wyników z probówki na człowieka. Produkty z białoporka są w Polsce sprzedawane jako surowiec zielarski albo suplement, a nie jako lek, i nie przechodzą oceny skuteczności. Jeśli ktoś chce po nie sięgnąć, powinien to zrobić świadomie i po rozmowie z lekarzem, zwłaszcza przy przewlekłym leczeniu. Szerzej o tym, które grzyby lecznicze mają lepiej udokumentowane działanie, piszemy przy reishi i soplówce jeżowatej.
Czy białoporek brzozowy jest jadalny?
Białoporek nie jest trujący, ale w kuchni się nie przydaje. Miąższ młodych owocników jest sprężysty, a starszych korkowaty i gorzkawy, więc nie nadaje się do smażenia ani duszenia. W literaturze spotyka się wzmianki o jedzeniu bardzo młodych, cienko pokrojonych owocników, ale smak i konsystencja są tak przeciętne, że nie warto ryzykować pomyłki z innymi hubami. Jeśli szukasz jadalnego grzyba nadrzewnego, który rośnie także na drzewach liściastych, zobacz żółciaka siarkowego albo boczniaki.
Status prawny i zbiór
Białoporek brzozowy nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce i nie figuruje w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów. Można go więc zbierać w lasach udostępnionych do zbioru płodów runa leśnego. Obowiązują ogólne zasady: nie zbieramy w rezerwatach i parkach narodowych, nie uszkadzamy zdrowych drzew i nie zrywamy owocników z pni przy drogach, w miastach i na terenach przemysłowych, gdzie grzyby nadrzewne kumulują metale ciężkie.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Białoporek nie jest trujący, ale uważa się go za niejadalny. Młode owocniki mają sprężysty, a starsze korkowaty i gorzkawy miąższ, który nie nadaje się do smażenia ani duszenia. W medycynie ludowej przygotowywano z niego odwary, ale to inne zastosowanie niż kulinarne. Jeśli szukasz jadalnego grzyba nadrzewnego, lepszym wyborem są żółciak siarkowy z drzew liściastych albo boczniaki.
Najpewniej po trzech cechach naraz. Rośnie wyłącznie na brzozie, zwykle na zamierających pniach. Ma kształt nerki albo kopytka, gładką jasną skórkę i wyraźnie zgrubiały, podwinięty brzeg. Spód jest biały, z porami tak drobnymi, że wygląda na matową powierzchnię. Owocnik jest jednoroczny, więc w przekroju nie ma warstw przyrostu, w odróżnieniu od hubiaka i pniarka obrzeżonego.
Chaga, czyli błyskoporek podkorowy, nie jest owocnikiem, tylko czarną, spękaną naroślą na pniu brzozy, rdzawobrązową w środku i bez porów na spodzie. Białoporek to jasny, gładki owocnik w kształcie nerki z białym, porowatym spodem. Oba rosną na brzozie, oba są sprzedawane jako surowce zielarskie i oba bywają nazywane hubą brzozową, ale to dwa zupełnie różne gatunki o innym składzie.
Hubiak pospolity jest owocnikiem wieloletnim: ma kształt kopyta, szarą, twardą skorupę z wyraźnymi pasami kolejnych przyrostów i szarobrązowy spód. Rośnie głównie na buku i brzozie. Białoporek jest jednoroczny, jasny, gładki, ma biały spód i zgrubiały, zaokrąglony brzeg. Hubiak był w przeszłości używany jako hubka do rozpalania ognia, a białoporek do ostrzenia brzytew.
W badaniach laboratoryjnych na komórkach i zwierzętach ekstrakty z białoporka działały przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie i hamowały wzrost niektórych komórek nowotworowych. Zidentyfikowano m.in. triterpeny i piptaminę. Nie ma jednak badań klinicznych z udziałem ludzi, nie są znane skuteczne ani bezpieczne dawki, więc białoporek nie jest lekiem i nie może zastępować leczenia. Przed stosowaniem preparatów warto porozmawiać z lekarzem.
Białoporek rośnie w całej Polsce, wszędzie tam, gdzie są brzozy: w brzezinach, na torfowiskach, w borach mieszanych, w parkach i na zarastających polach. Młode owocniki pojawiają się od lipca do listopada, najliczniej we wrześniu i październiku. Stare, zaschnięte owocniki zostają na pniach przez całą zimę, więc łatwo go znaleźć także poza sezonem grzybowym.
Nie. Białoporek brzozowy nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce i nie ma go w rozporządzeniu z 2014 roku o ochronie gatunkowej grzybów. Można go zbierać w lasach udostępnionych do zbioru runa, z wyjątkiem rezerwatów i parków narodowych. Nie należy zbierać owocników z drzew przy ruchliwych drogach i w miastach, bo grzyby nadrzewne kumulują zanieczyszczenia.
Tak. Białoporek atakuje brzozy osłabione przez suszę, mróz lub inne grzyby i wywołuje brunatną zgniliznę drewna, w której drewno pęka na prostopadłościenne kawałki i traci wytrzymałość. Zaatakowane drzewo zwykle obumiera w ciągu kilku lat, a później grzyb rozkłada martwy pień. W lesie to naturalny element obiegu materii, ale w parku czy ogrodzie brzoza z owocnikami białoporka może stać się niebezpieczna, bo łatwo się łamie.
Najstarszy znany przykład to Ötzi, człowiek z lodowca sprzed około 5300 lat, który miał przy sobie dwa kawałki białoporka na rzemieniu. W XIX i XX wieku płaty białoporka służyły do ostrzenia brzytew, jako podkładka do szpilkowania owadów i materiał do polerowania drobnych przedmiotów. W medycynie ludowej Europy Środkowej i Syberii przygotowywano z niego odwary na dolegliwości żołądkowe i jako środek wzmacniający.
Źródła
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408).
- Han M.L., Chen Y.Y., Shen L.L. i in. (2016). Taxonomy and phylogeny of the brown-rot fungi: Fomitopsis and its related genera. Fungal Diversity 80: 343–373.
- Index Fungorum: Fomitopsis betulina (Bull.) B.K. Cui, M.L. Han & Y.C. Dai.
- Peintner U., Pöder R., Pümpel T. (1998). The iceman’s fungi. Mycological Research 102(10): 1153–1162.
- Pleszczyńska M., Lemieszek M.K., Siwulski M. i in. (2017). Fomitopsis betulina (formerly Piptoporus betulinus): the Iceman’s polypore fungus with modern biotechnological potential. World Journal of Microbiology and Biotechnology 33: 83.
- Wojewoda W. (2003). Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
- Snowarski M. Atlas grzybów Polski, grzyby.pl: Fomitopsis betulina.
Sprawdź też
- Chaga (błyskoporek podkorowy)
- Żółciak siarkowy
- Wrośniak różnobarwny
- Reishi, lakownica żółtawa
- Soplówka jeżowata
- Boczniaki
- Maitake, żagwica listkowata
- Grzyby zimowe
- Rodzaje grzybów: atlas
- Grzyby trujące
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oznaczenia grzyba przez klasyfikatora grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Nie jedz grzybów, których nie jesteś pewien. W razie podejrzenia zatrucia dzwoń pod numer alarmowy 112; ośrodki toksykologii klinicznej działają m.in. w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Gdańsku i Lublinie.