Zasłonak rudy (Cortinarius orellanus) to śmiertelnie trujący grzyb o rdzawobrązowym kapeluszu i pomarańczowordzawych, rzadkich blaszkach, rosnący pod dębami i bukami od sierpnia do października. Zawiera orellaninę, truciznę, której nie niszczy gotowanie, suszenie ani marynowanie, a której działanie ujawnia się dopiero po 3 do 14 dniach: najpierw pragnienie i częste oddawanie moczu, potem nerki przestają pracować. Nie ma odtrutki. Zasłonak rudy nie jest rzadkim okazem z atlasu: to właśnie on w latach 50. XX wieku wywołał w okolicach Bydgoszczy falę ponad stu zatruć, zanim lekarze zrozumieli, że winny jest grzyb, który dotąd uchodził za nieszkodliwy. W tym artykule pokazujemy, jak go rozpoznać, dlaczego bywa brany za kurkę albo gąskę, i co robić, jeśli zasłonak trafił na talerz.
⚠️ ŚMIERTELNIE TRUJĄCY, OBJAWY PO 3–14 DNIACH
Orellanina z zasłonaka rudego nie daje wczesnych objawów. Pierwsze sygnały (pragnienie, wielomocz, ból w okolicy lędźwiowej, nudności) pojawiają się po kilku dniach, gdy nerki są już uszkodzone; dawka 100–200 g owocników może oznaczać dializę do końca życia albo przeszczep. Gotowanie, smażenie, suszenie i marynowanie nie unieszkodliwiają trucizny.
Nie zbieraj żadnego grzyba z rdzawymi blaszkami i pajęczynowatą zasnówką, jeśli nie potrafisz go oznaczyć do gatunku. Tak samo trujący jest zasłonak rudawy (Cortinarius rubellus) z lasów iglastych.
KRYTYCZNE pomyłki: kurka (pieprznik jadalny), gąski o brązowych kapeluszach, płachetka zwyczajna, lakówka.
Jeśli podejrzewasz, że zjadłeś zasłonaka, nie czekaj na objawy: dzwoń pod numer alarmowy 112 lub do ośrodka toksykologii i zachowaj resztki potrawy. Wczesna diagnoza i monitorowanie nerek ratują życie.
W skrócie: najważniejsze fakty
| Cecha | Zasłonak rudy |
|---|---|
| Nazwa łacińska | Cortinarius orellanus Fr. (1838) |
| Polskie nazwy | zasłonak rudy; dawniej zasłonak pomarańczowy |
| Nazwa angielska / niemiecka | fool’s webcap / Orangefuchsiger Raukopf, Orangefuchsiger Hautkopf |
| Rodzina / rząd | zasłonakowate (Cortinariaceae) / pieczarkowce (Agaricales) |
| Kapelusz | 4–8 cm, półkulisty, potem rozpostarty z tępym garbkiem; matowy, pilśniowy, drobno łuseczkowaty; cynamonowo- do rdzawobrązowego, czasem czerwonobrązowy |
| Blaszki | rzadkie, grube, szeroko przyrośnięte; młode szafranowożółte, potem pomarańczowordzawe; u młodych zakryte pajęczynowatą zasnówką |
| Trzon | 5–10 cm, równy lub zwężony ku dołowi, pełny; żółtawy do żółtobrązowego z ciemniejszymi włókienkami; bez pierścienia i bez bulwy |
| Miąższ | żółtawy; smak łagodny, lekko kwaskowaty; zapach słaby, rzodkiewkowy |
| Wysyp zarodników | rdzawobrązowy |
| Siedlisko | mikoryza z dębem, rzadziej z bukiem i brzozą; lasy liściaste i mieszane, ciepłe, na glebach kwaśnych |
| Sezon | VIII–X |
| Występowanie w Polsce | rozproszone, lokalnie częstsze na niżu i pogórzu; na Czerwonej liście grzybów Polski w kategorii R |
| Trucizna | orellanina (bipirydyna), nefrotoksyczna, termostabilna; latencja 3–14 dni (opisywane 2–17) |
| Jadalność | śmiertelnie trujący |
| Status w Polsce | nie jest objęty ochroną gatunkową; nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu |
| Pomyłki | kurka, gąski brązowe, płachetka zwyczajna, lakówka, inne zasłonaki o rdzawych blaszkach |
Pozycja systematyczna i nazwa
Zasłonaka rudego opisał w 1838 roku szwedzki mykolog Elias Fries jako Cortinarius orellanus. Nazwa rodzajowa pochodzi od łacińskiego cortina, czyli zasłona: u młodych owocników blaszki zakrywa pajęczynowata zasnówka, która potem zostaje na trzonie jako rdzawa, włóknista strefa. Epitet orellanus nawiązuje do barwy orleanu, pomarańczowoczerwonego barwnika z nasion arnoty. Polską nazwę nadali w 1968 roku Barbara Gumińska i Władysław Wojewoda.
Zasłonaki (Cortinarius) to najliczniejszy rodzaj grzybów blaszkowych w Europie, z kilkuset gatunkami, z których większość rozpoznają tylko specjaliści. Zasłonak rudy należy do grupy zasłonaków o suchych, pilśniowych kapeluszach i jaskrawych blaszkach. W tej samej grupie siedzi jego równie trujący krewniak zasłonak rudawy (Cortinarius rubellus, dawniej C. speciosissimus), który rośnie w lasach iglastych. Oba zawierają tę samą truciznę. Jak wygląda zasnówka i czym różni się od pierścienia muchomora, pokazujemy w artykule o budowie grzyba.
Jak rozpoznać zasłonaka rudego
Zasłonak rudy nie ma jednej cechy, która by go zdradzała, i właśnie dlatego jest groźny. Rozpoznasz go po zestawie pięciu cech, sprawdzanych razem.
- Blaszki. Rzadkie, grube, szeroko przyrośnięte do trzonu, pomarańczowordzawe, u młodych szafranowe. U dojrzałych owocników pokrywa je rdzawy pył zarodników.
- Zasnówka. U młodych owocników między brzegiem kapelusza a trzonem rozpięta jest pajęczynowata, jasna zasłonka. Potem zostaje po niej rdzawa, włóknista strefa na trzonie, nigdy prawdziwy pierścień.
- Kapelusz. Suchy, matowy, pilśniowy, jakby zamszowy, 4–8 cm, cynamonowo- lub rdzawobrązowy, z tępym garbkiem w środku.
- Trzon. Żółtawy do żółtobrązowego, pełny, zwykle zwężony ku dołowi, bez bulwy.
- Wysyp. Rdzawobrązowy. Połóż kapelusz blaszkami na białej kartce na kilka godzin: rdzawy ślad wyklucza kurkę (wysyp jasnożółty) i gąski (wysyp biały).
Pomocniczo: zapach jest słaby, rzodkiewkowy, smak łagodny, więc próbowanie nic nie daje i jest niebezpieczne. Grzyb rośnie pod dębami, rzadziej pod bukami i brzozami, w ciepłych lasach liściastych i mieszanych, od sierpnia do października, zwykle po kilka owocników.
Orellanina: trucizna, która działa z opóźnieniem
Orellanina to związek z grupy bipirydyn, zbliżony budową do herbicydów parakwatu i dikwatu. Jest odporna na temperaturę: gotowanie, smażenie, suszenie i wieloletnie przechowywanie nie zmniejszają jej toksyczności. Po wchłonięciu gromadzi się w komórkach kanalików nerkowych i niszczy je stopniowo, bez wczesnych sygnałów ostrzegawczych.
Przebieg zatrucia jest podstępny. Przez pierwsze dni po posiłku nic się nie dzieje. Po 3 do 14 dniach (opisywano od 2 do 17) pojawiają się wzmożone pragnienie, suchość w ustach, pieczenie przy oddawaniu moczu, nudności, ból głowy i ból w okolicy lędźwiowej. Chory najpierw oddaje dużo moczu, potem coraz mniej: rozwija się ostra niewydolność nerek. W cięższych przypadkach nerki nie wracają do sprawności; chory wymaga dializ, a w części przypadków przeszczepu. Dawkę 100–200 g świeżych owocników uznaje się za potencjalnie śmiertelną, ale wrażliwość osobnicza jest duża. Nie ma odtrutki. Leczenie polega na podtrzymywaniu funkcji nerek i dializach, dlatego liczy się wczesna diagnoza: jeśli pamiętasz, że jadłeś grzyby o rdzawych blaszkach, powiedz o tym lekarzowi, nawet gdy minęły dwa tygodnie.
Historia: zatrucia w Polsce, które odkryły truciznę
Do połowy XX wieku zasłonaki uchodziły w Europie za grzyby jadalne albo bez znaczenia. Zmieniło to to, co wydarzyło się w Polsce. W latach 1952–1957 w okolicach Bydgoszczy, Konina i Poznania lekarze obserwowali serię zagadkowych uszkodzeń nerek, które pojawiały się wiele dni po posiłku. Bydgoski lekarz Stanisław Grzymała powiązał je z zasłonakiem rudym i opisał w 1957 roku grupę ponad stu zatrutych, z których kilkanaście osób zmarło. To właśnie od tych opisów zasłonak rudy trafił na listy grzybów śmiertelnie trujących, a orellaninę wyizolowano kilka lat później. Długi odstęp między posiłkiem a objawami sprawił, że chorzy nie łączyli dolegliwości z grzybami i trafiali do szpitala za późno. Ten sam mechanizm odpowiada dziś za większość zatruć zasłonakami w Europie.
Z czym można pomylić zasłonaka rudego
| Cecha | Zasłonak rudy | Kurka (pieprznik jadalny) | Płachetka zwyczajna | Lakówka ametystowa / pospolita |
|---|---|---|---|---|
| Spód kapelusza | rzadkie, grube blaszki, pomarańczowordzawe | listewki, nie blaszki, żółte, zbiegające | gęste blaszki, gliniaste, potem rdzawe | rzadkie, grube blaszki, fioletowe lub różowe |
| Trzon | żółtawy, bez pierścienia, rdzawa strefa po zasnówce | żółty, zbiegające listewki | z białawym pierścieniem | cienki, włóknisty, bez pierścienia |
| Kapelusz | suchy, pilśniowy, rdzawobrązowy | żółty, gładki | oszroniony, pomarszczony, żółtobeżowy | fioletowy lub cielisty, higrofaniczny |
| Wysyp zarodników | rdzawobrązowy | jasnożółty | rdzawobrązowy | biały |
| Jadalność | śmiertelnie trujący | jadalna | jadalna | jadalna |
Z kurką łączy go tylko pomarańczowy kolor. Kurka ma listewki, czyli tępe, zbiegające fałdy, a nie ostre blaszki, i jasny wysyp. Płachetka zwyczajna też jest zasłonakiem i też ma rdzawy wysyp, ale ma wyraźny pierścień na trzonie. Lakówka ma biały wysyp i cienki, włóknisty trzon. Najgroźniejsze są pomyłki z innymi zasłonakami: zasłonak rudawy (C. rubellus) z borów świerkowych jest równie trujący i prawie identyczny, a zasłonak purpurowoblaszkowy (C. semisanguineus) ma krwistoczerwone blaszki. Reguła jest prosta: grzyb z rdzawym wysypem i śladem zasnówki zostaje w lesie, chyba że oznaczysz go do gatunku z pewnością. Przegląd grup trujących znajdziesz w hubie grzyby trujące.
Gdzie i kiedy rośnie
Zasłonak rudy tworzy mikoryzę przede wszystkim z dębami, rzadziej z bukami i brzozami. Rośnie w ciepłych lasach liściastych i mieszanych, na glebach kwaśnych, na skrajach lasów i w świetlistych dąbrowach, od sierpnia do października. W Polsce jest gatunkiem rozproszonym, miejscami częstszym na niżu i pogórzu, wpisanym na Czerwoną listę grzybów wielkoowocnikowych Polski w kategorii R (potencjalnie zagrożony). Rzadkość nie zmniejsza ryzyka: do zatrucia wystarczy kilka owocników w koszyku pełnym innych grzybów.
Co robić po zjedzeniu zasłonaka
Jeśli po grzybowym posiłku, nawet sprzed dwóch tygodni, masz silne pragnienie, oddajesz nienaturalnie dużo albo mało moczu, boli cię krzyż i masz nudności, idź do lekarza i powiedz o grzybach. Lekarz zleci badania kreatyniny i mocznika, które pokażą stan nerek. Jeśli zorientujesz się wcześniej, że w potrawie był zasłonak, nie czekaj na objawy: dzwoń pod 112 lub do najbliższego ośrodka toksykologii (Warszawa, Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań, Gdańsk, Lublin), zachowaj resztki potrawy i owocników. Wczesne płukanie żołądka i węgiel aktywny mają sens tylko w pierwszych godzinach, ale monitorowanie nerek i wczesna dializa potrafią ograniczyć trwałe uszkodzenie.
Status prawny
Zasłonak rudy nie jest objęty ochroną gatunkową: nie figuruje w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408). Nie ma go też, z oczywistych powodów, w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. Jako gatunek z czerwonej listy zasługuje na to, by go nie niszczyć: trujący grzyb w lesie nikomu nie szkodzi, a kopanie go butem nie poprawia bezpieczeństwa grzybiarzy.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Tak, jest śmiertelnie trujący. Zawiera orellaninę, która uszkadza nerki. Objawy pojawiają się dopiero po 3–14 dniach od posiłku, a trucizny nie niszczy gotowanie, smażenie ani suszenie. Nie ma odtrutki; leczenie polega na dializach, a w ciężkich przypadkach konieczny jest przeszczep nerki.
Ma suchy, pilśniowy, rdzawobrązowy kapelusz o średnicy 4–8 cm z tępym garbkiem, rzadkie, grube, pomarańczowordzawe blaszki, żółtawy trzon bez pierścienia i bez bulwy oraz rdzawobrązowy wysyp zarodników. U młodych owocników blaszki zakrywa pajęczynowata zasnówka, po której na trzonie zostaje rdzawa strefa.
Zwykle po 3 do 14 dni, opisywano przypadki od 2 do 17 dni. Pierwsze objawy to silne pragnienie, suchość w ustach, częste oddawanie moczu, nudności, ból głowy i ból w okolicy lędźwiowej. Potem ilość moczu spada i rozwija się niewydolność nerek. Długa latencja sprawia, że chorzy często nie łączą objawów z grzybami.
Nie. Orellanina jest odporna na wysoką temperaturę i nie rozpuszcza się w wodzie. Gotowanie, smażenie, suszenie, marynowanie i długie przechowywanie nie zmniejszają jej toksyczności. Jedynym zabezpieczeniem jest niezbieranie zasłonaków.
Z kurką, gąskami o brązowych kapeluszach, płachetką zwyczajną i lakówkami, a przede wszystkim z innymi zasłonakami, zwłaszcza równie trującym zasłonakiem rudawym z lasów iglastych. Kurkę odróżnisz po listewkach zamiast blaszek i jasnym wysypie, płachetkę po pierścieniu na trzonie, lakówkę po białym wysypie zarodników.
W ciepłych lasach liściastych i mieszanych, głównie pod dębami, rzadziej pod bukami i brzozami, na glebach kwaśnych. Owocniki pojawiają się od sierpnia do października, zwykle po kilka. W Polsce jest gatunkiem rozproszonym, wpisanym na czerwoną listę grzybów w kategorii R.
Za dawkę potencjalnie śmiertelną uznaje się 100–200 g świeżych owocników, czyli kilka średnich grzybów, ale wrażliwość jest osobnicza i zależy od stanu nerek. Zdarzały się ciężkie zatrucia po mniejszych porcjach, zwłaszcza u osób z chorobami nerek, dzieci i osób starszych.
Nie czekaj na objawy. Dzwoń pod numer alarmowy 112 albo do ośrodka toksykologii, zachowaj resztki potrawy i grzybów. Jeśli minęło kilka dni i masz pragnienie, zaburzenia oddawania moczu lub ból w krzyżu, zgłoś się do lekarza i powiedz o grzybach. Badanie kreatyniny i wczesne leczenie nerkozastępcze ograniczają trwałe uszkodzenie nerek.
Nie. Nie figuruje w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej grzybów. Jest jednak gatunkiem rzadkim, wpisanym na czerwoną listę grzybów Polski, więc nie warto go niszczyć. Nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.
Źródła
- Fries E.M. (1838). Epicrisis systematis mycologici. Uppsala: Cortinarius orellanus.
- Index Fungorum: Cortinarius orellanus Fr.
- Grzymała S. (1957). Massenvergiftungen durch den orangefuchsigen Hautkopf. Zeitschrift für Pilzkunde 23: 139–142.
- Danel V.C., Saviuc P.F., Garon D. (2001). Main features of Cortinarius spp. poisoning: a literature review. Toxicon 39(7): 1053–1060.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408).
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 maja 2011 r. w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 258), załącznik nr 1.
- Wojewoda W., Ławrynowicz M. (2006). Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych w Polsce. W: Mirek Z. i in. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
- Wojewoda W. (2003). Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
- Flück M. Atlas grzybów. Delta W-Z, Warszawa (ISBN 978-83-7175-900-0).
Sprawdź też
- Płachetka zwyczajna (jadalny zasłonak)
- Zasłonak fioletowy
- Kurka, pieprznik jadalny
- Lakówka ametystowa
- Muchomor sromotnikowy
- Hełmówka jadowita
- Grzyby trujące: przegląd
- Budowa grzyba i klucz do grup
- Rodzaje grzybów: atlas
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oznaczenia grzyba przez klasyfikatora grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Nie jedz grzybów, których nie jesteś pewien. W razie podejrzenia zatrucia dzwoń pod numer alarmowy 112; ośrodki toksykologii klinicznej działają m.in. w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Gdańsku i Lublinie.