Zasłonak fioletowy (Cortinarius violaceus) to grzyb, którego nie da się nie zauważyć: cały jest ciemnofioletowy, od aksamitnego, suchego kapelusza przez blaszki i trzon aż po miąższ, a rozgnieciony pachnie drewnem cedrowym. Rośnie od sierpnia do października pod bukami i brzozami, częściej w górach niż na niżu, zwykle pojedynczo. W Polsce jest rzadki i wpisany na czerwoną listę grzybów w kategorii V (narażony), choć nie podlega ochronie prawnej. Nie jest trujący, ale po ugotowaniu robi się gorzkawy, więc zaliczamy go do grzybów niejadalnych i zalecamy zostawić go w lesie. Dla grzybiarza ważne jest co innego: fioletowych grzybów jest w polskich lasach kilka, od jadalnej lakówki ametystowej i gąsówki fioletowawej po niejadalnego zasłonaka wonnego, a zasłonaki jako rodzaj mają w swoich szeregach gatunki śmiertelnie trujące. W tym artykule pokazujemy, jak rozpoznać zasłonaka fioletowego i jak nie pomylić fioletowych grzybów między sobą.
_Gray_18241_crop.jpg){kind=link}
⚠️ FIOLETOWY GRZYB TO KILKA GATUNKÓW, W TYM ZASŁONAKI
Zasłonak fioletowy jest nietrujący, ale należy do rodzaju, w którym są gatunki śmiertelnie trujące (zasłonak rudy, zasłonak rudawy). Wszystkie zasłonaki łączy rdzawobrązowy wysyp zarodników i pajęczynowata zasnówka u młodych owocników. Jadalne fioletowe grzyby, lakówka ametystowa i gąsówka fioletowawa, mają wysyp biały lub bladoróżowy.
Zasada: fioletowy grzyb z rdzawym wysypem zostaje w lesie. Zbierasz tylko fioletowe grzyby z jasnym wysypem, oznaczone do gatunku.
KRYTYCZNE pomyłki: zasłonak wonny (zapach acetylenu, niejadalny), inne fioletowe zasłonaki z rdzawymi blaszkami, młode owocniki zasłonaków o nieznanej toksyczności.
W razie zatrucia: numer alarmowy 112.
W skrócie: najważniejsze fakty
| Cecha | Zasłonak fioletowy |
|---|---|
| Nazwa łacińska | Cortinarius violaceus (L.) Gray (1821); bazonim Agaricus violaceus L. (1753) |
| Polskie nazwy | zasłonak fioletowy; dawniej tabakierka, tłuściocha |
| Nazwa angielska / niemiecka | violet webcap / Dunkelvioletter Schleierling |
| Rodzina / rząd | zasłonakowate (Cortinariaceae) / pieczarkowce (Agaricales) |
| Kapelusz | 4–15 cm, półkulisty, potem rozpostarty z tępym garbem; suchy, aksamitny, drobno łuseczkowaty; ciemnofioletowy z metalicznym połyskiem, u starych brązowofioletowy |
| Blaszki | rzadkie do umiarkowanie gęstych, szerokie, przyrośnięte; młode ciemnofioletowe, potem fioletowobrązowe od zarodników |
| Trzon | 8–12 cm, 1–3 cm, u podstawy pałkowato zgrubiały (do 4 cm); ciemnofioletowy, włóknisto-łuskowaty; u młodych pajęczynowata zasnówka |
| Miąższ | fioletowy; smak łagodny, zapach cedrowy; z zasadami (np. KOH) czerwienieje |
| Wysyp zarodników | rdzawobrązowy |
| Siedlisko | mikoryza z bukiem i brzozą, rzadziej z dębem; lasy liściaste i mieszane, głównie górskie buczyny; pojedynczo lub po kilka |
| Sezon | VIII–X |
| Występowanie w Polsce | rzadki, głównie w górach i na pogórzu; Czerwona lista grzybów Polski, kategoria V (narażony) |
| Jadalność | niejadalny: nietrujący, ale mało smaczny, po ugotowaniu gorzkawy |
| Status w Polsce | nie jest chroniony prawnie; nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu; na Słowacji chroniony |
| Pomyłki | lakówka ametystowa, gąsówka fioletowawa, zasłonak wonny, zasłonak hercyński (gatunek bliźniaczy z lasów iglastych) |
Pozycja systematyczna i nazwa
Zasłonaka fioletowego opisał już Karol Linneusz w 1753 roku w Species Plantarum jako Agaricus violaceus; do rodzaju Cortinarius przeniósł go w 1821 roku Samuel Frederick Gray. Jest gatunkiem typowym całego rodzaju zasłonaków, czyli tym, od którego rodzaj został zdefiniowany. Polską nazwę nadał w 1975 roku Andrzej Nespiak, autor monografii zasłonaków w serii Flora Polska; wcześniej w gwarach funkcjonowały nazwy tabakierka i tłuściocha.
Zasłonak fioletowy ma gatunek bliźniaczy: zasłonaka hercyńskiego (Cortinarius hercynicus), który wygląda tak samo, ale rośnie pod świerkami i sosnami, a różni się szerszymi zarodnikami. Część mykologów traktuje go jako odmianę zasłonaka fioletowego. Dla grzybiarza rozróżnienie nie ma znaczenia: oba są rzadkie i oba zostawiamy w lesie. Pod mikroskopem zasłonak fioletowy wyróżnia się wśród zasłonaków dużymi cystydami na ostrzach blaszek wypełnionymi fioletową treścią.
Jak rozpoznać zasłonaka fioletowego
Zasłonak fioletowy jest jednym z nielicznych polskich grzybów, które można rozpoznać z kilku metrów. Do pewności potrzebujesz jednak czterech cech.
- Fiolet wszędzie. Kapelusz, blaszki, trzon i miąższ są ciemnofioletowe, u młodych owocników z metalicznym, niebieskawym połyskiem. Lakówka ametystowa i gąsówka fioletowawa mają fioletowe tylko niektóre części, a ich miąższ jest jaśniejszy.
- Aksamitny, suchy kapelusz. Skórka jest matowa, drobno łuseczkowata jak zamsz, nigdy lepka ani śliska. Średnica 4–15 cm, u dojrzałych owocników z tępym garbem.
- Rdzawy wysyp i rdzawiejące blaszki. Młode blaszki są fioletowe, ale z wiekiem pokrywa je rdzawobrązowy pył zarodników. Wysyp na kartce jest rdzawobrązowy. To najważniejsza cecha odróżniająca go od jadalnych fioletowych grzybów z białym wysypem.
- Zapach cedru. Rozgnieciony miąższ pachnie jak drewno cedrowe albo świeżo zatemperowany ołówek. Zasłonak wonny, drugi fioletowawy zasłonak, śmierdzi acetylenem.
.png){kind=link}
Pomocniczo: trzon jest u podstawy pałkowato zgrubiały, włóknisto-łuskowaty, u młodych z pajęczynowatą zasnówką między brzegiem kapelusza a trzonem. Kropla ługu lub innej zasady na miąższu barwi go na czerwono. Jak wyglądają zasnówka i inne typy osłon, pokazujemy w artykule o budowie grzyba.
Fioletowe grzyby w polskich lasach: porównanie
| Cecha | Zasłonak fioletowy | Lakówka ametystowa | Gąsówka fioletowawa | Zasłonak wonny |
|---|---|---|---|---|
| Kapelusz | ciemnofioletowy, suchy, aksamitny, 4–15 cm | ametystowy, wilgotny; po wyschnięciu blady, 1–6 cm | fioletowy → ochrowobrązowy, gładki, 5–14 cm | bladofioletowy, jedwabisty, 4–12 cm |
| Blaszki | fioletowe → rdzawe, rzadkie | intensywnie fioletowe, rzadkie, grube | fioletowe → brązowawe, gęste | ochrowe → rdzawe, nigdy fioletowe |
| Trzon | fioletowy, pałkowaty, łuskowaty | fioletowy, cienki, włóknisty | fioletowy, maczugowaty, pilśniowy | fioletowy, z ochrowym miąższem |
| Miąższ i zapach | fioletowy, cedr | jasnofioletowy, bez zapachu | fioletowy → kremowy, korzenny | szafranowożółty, acetylen |
| Wysyp | rdzawobrązowy | biały | białawy z różowym odcieniem | rdzawobrązowy |
| Jadalność | niejadalny, rzadki | jadalna | jadalna po obróbce | niejadalny |
Reguła dla fioletowych grzybów jest jedna: sprawdź wysyp. Lakówka ametystowa i gąsówka fioletowawa mają wysyp biały lub bladoróżowy i są jadalne. Zasłonak fioletowy i zasłonak wonny mają wysyp rdzawobrązowy i blaszki, które z wiekiem rdzewieją. Wśród zasłonaków są gatunki śmiertelnie trujące, jak zasłonak rudy, dlatego każdy grzyb z rdzawym wysypem i śladem zasnówki zostaje w lesie, chyba że oznaczysz go do gatunku z pewnością. Zasłonak fioletowy jest akurat nietrujący, ale rzadki i niesmaczny, więc wniosek jest ten sam.
Czy zasłonak fioletowy jest jadalny?
Zasłonak fioletowy nie jest trujący i w niektórych krajach, na przykład w Skandynawii, bywa zbierany. W Polsce zaliczamy go do grzybów niejadalnych, bo smak jest mdły, a po ugotowaniu gorzkawy, miąższ twardy, i nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. Przede wszystkim jednak jest gatunkiem rzadkim z czerwonej listy: jeden owocnik w koszyku nie zrobi różnicy dla posiłku, a może zrobić dla stanowiska, na którym rośnie od lat. Zostaw go, zrób zdjęcie i zapamiętaj miejsce.
Gdzie i kiedy rośnie
Zasłonak fioletowy tworzy mikoryzę z bukiem i brzozą, rzadziej z dębem. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, najczęściej w górskich buczynach na glebach kwaśnych, ale także zasadowych, pojedynczo lub po kilka owocników, od sierpnia do października. W Polsce jest rzadki: najwięcej stanowisk ma w Karpatach i Sudetach oraz na pogórzu, na niżu pojawia się sporadycznie. Na Czerwonej liście grzybów wielkoowocnikowych Polski ma kategorię V, czyli gatunek narażony na wymarcie. Jest też na listach zagrożonych w Niemczech, Danii, Belgii, Holandii i Anglii. Jego bliźniak, zasłonak hercyński, rośnie w borach świerkowych i sosnowych, głównie w górach.
Status prawny
Zasłonak fioletowy nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce: nie figuruje w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408), choć ze względu na rzadkość był proponowany do ochrony. Na Słowacji jest gatunkiem chronionym. Nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. Brak ochrony prawnej nie zmienia zalecenia: gatunek z kategorią V na czerwonej liście zostawiamy w lesie.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Nie jest trujący, ale w Polsce uznaje się go za grzyb niejadalny: smak jest mdły, po ugotowaniu gorzkawy, a miąższ twardy. Jest też gatunkiem rzadkim z czerwonej listy (kategoria V), więc zostaw go w lesie. Nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.
Cały jest ciemnofioletowy: suchy, aksamitny kapelusz o średnicy 4–15 cm z metalicznym połyskiem, fioletowe blaszki, które z wiekiem rdzewieją od zarodników, pałkowaty, łuskowaty trzon i fioletowy miąższ pachnący cedrem. Wysyp zarodników jest rdzawobrązowy. U młodych owocników blaszki zakrywa pajęczynowata zasnówka.
W polskich lasach całkowicie fioletowy jest zasłonak fioletowy, a prawie całkowicie lakówka ametystowa i młoda gąsówka fioletowawa. Rozróżnisz je po wysypie zarodników: zasłonak ma rdzawobrązowy, lakówka biały, gąsówka białawy z różowym odcieniem. Zasłonak wonny jest bladofioletowy z ochrowymi blaszkami i śmierdzi acetylenem.
Nie. Nie figuruje w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej grzybów, choć jest gatunkiem rzadkim, wpisanym na czerwoną listę grzybów Polski w kategorii V (narażony). Na Słowacji jest objęty ochroną. Zalecamy go nie zbierać niezależnie od statusu prawnego.
Zasłonak jest większy (kapelusz 4–15 cm), ma suchy, aksamitny kapelusz, blaszki rdzewiejące od zarodników, pałkowaty trzon, zapach cedru i rdzawobrązowy wysyp. Lakówka ametystowa jest mała (1–6 cm), ma wilgotny kapelusz blednący po wyschnięciu, intensywnie fioletowe, rzadkie blaszki, cienki włóknisty trzon i biały wysyp zarodników. Lakówka jest jadalna, zasłonak nie.
W lasach liściastych i mieszanych, najczęściej w górskich buczynach, pod bukami i brzozami, rzadziej pod dębami. Owocniki pojawiają się pojedynczo lub po kilka od sierpnia do października. W Polsce jest rzadki, najwięcej stanowisk ma w Karpatach, Sudetach i na pogórzu. Pod świerkami rośnie jego bliźniak, zasłonak hercyński.
Zapach pochodzi z lotnych związków w miąższu i jest cechą rozpoznawczą gatunku: przypomina drewno cedrowe albo świeżo zatemperowany ołówek. Podobny zapach ma zasłonak hercyński. Zasłonak wonny, inny fioletowawy zasłonak, pachnie zupełnie inaczej, ostro i nieprzyjemnie, jak acetylen.
Nie wszystkie, ale kolor nic nie rozstrzyga. Lakówka ametystowa i gąsówka fioletowawa są jadalne, zasłonak fioletowy jest niejadalny, ale nietrujący, a wśród zasłonaków o innych barwach są gatunki śmiertelnie trujące, jak zasłonak rudy. Fioletowy grzyb z rdzawym wysypem zarodników zostawiaj w lesie, jadalne fioletowe grzyby mają wysyp biały.
To gatunek bliźniaczy zasłonaka fioletowego, Cortinarius hercynicus, który wygląda tak samo, ale rośnie pod świerkami i sosnami, a różni się szerszymi zarodnikami. Część mykologów uznaje go za odmianę zasłonaka fioletowego. Oba są rzadkie i niejadalne.
Źródła
- Linnaeus C. (1753). Species Plantarum 2: Agaricus violaceus; Gray S.F. (1821). A Natural Arrangement of British Plants 1: 628: Cortinarius violaceus.
- Index Fungorum: Cortinarius violaceus (L.) Gray.
- Nespiak A. (1975). Grzyby (Mycota). Tom VII. Zasłonak I (Cortinarius). Flora Polska. PWN, Warszawa–Kraków.
- Wojewoda W., Ławrynowicz M. (2006). Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych w Polsce. W: Mirek Z. i in. (red.), Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408).
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 maja 2011 r. w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 258), załącznik nr 1.
- Wojewoda W. (2003). Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
- Snowarski M. Atlas grzybów Polski, grzyby.pl: Cortinarius violaceus.
Sprawdź też
- Lakówka ametystowa
- Gąsówka fioletowawa
- Zasłonak rudy (śmiertelnie trujący)
- Płachetka zwyczajna (jadalny zasłonak)
- Gołąbek winnoczerwony
- Gołąbki: rodzaje
- Grzyby trujące: przegląd
- Budowa grzyba i klucz do grup
- Rodzaje grzybów: atlas
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oznaczenia grzyba przez klasyfikatora grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Nie jedz grzybów, których nie jesteś pewien. W razie podejrzenia zatrucia dzwoń pod numer alarmowy 112; ośrodki toksykologii klinicznej działają m.in. w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Gdańsku i Lublinie.