Trzęsak pomarańczowożółty (Tremella mesenterica) to grzyb, który trudno pomylić z czymkolwiek innym w zimowym lesie: na martwych gałęziach drzew liściastych tworzy galaretowate, mózgowato pofałdowane owocniki w kolorze złotożółtym do pomarańczowego, wielkości od kilku do kilkunastu centymetrów. Najlepiej widać go od późnej jesieni do wiosny, po deszczu i w odwilż, kiedy nasiąka wodą i pęcznieje; w suchą pogodę kurczy się w twardą, ciemnopomarańczową skorupkę, która po zwilżeniu znów ożywa. W przeciwieństwie do większości grzybów trzęsak nie rozkłada drewna sam, tylko pasożytuje na grzybni skórników, które to robią. Jest nietrujący, ale nie ma wartości kulinarnej. W tym artykule opisujemy, jak go rozpoznać, z czym się go myli, dlaczego Anglicy nazywają go masłem czarownic i czym różni się od jadalnego trzęsaka morszczynowatego z kuchni azjatyckiej.
.JPG){kind=link}
ℹ️ TRZĘSAK NIE JEST GRZYBEM DO KOSZYKA
Trzęsak pomarańczowożółty nie jest trujący, ale nie ma smaku ani wartości kulinarnej, a do tego nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. W wykazie jest za to jego biały kuzyn z upraw, trzęsak morszczynowaty (Tremella fuciformis), sprzedawany suszony w sklepach z żywnością azjatycką. Nie zbieraj galaretowatych grzybów z gałęzi do jedzenia, jeśli nie masz pewności co do gatunku.
Podobne: trzęsak listkowaty (brązowy), łzawniki (małe pomarańczowe kropelki na drewnie iglastym), uszak bzowy (brązowy, uszkowaty).
W skrócie: najważniejsze fakty
| Cecha | Trzęsak pomarańczowożółty |
|---|---|
| Nazwa łacińska | Tremella mesenterica Retz. |
| Polskie nazwy | trzęsak pomarańczowożółty |
| Nazwa angielska / niemiecka | yellow brain, witches’ butter / Goldgelber Zitterling |
| Rodzina / rząd | trzęsakowate (Tremellaceae) / trzęsakowce (Tremellales) |
| Owocnik | 2–8 cm, do ok. 10 cm, galaretowaty, mózgowato pofałdowany, płatowaty; przyrośnięty do kory |
| Barwa | złotożółta do pomarańczowej; po wyschnięciu ciemnopomarańczowa, twarda |
| Konsystencja | w wilgoci miękka, drżąca galareta; w suchej pogodzie twarda, rogowata skorupka; po zwilżeniu pęcznieje |
| Trzon i blaszki | brak; zarodniki powstają na całej powierzchni owocnika |
| Wysyp zarodników | białawy do bladożółtego |
| Tryb życia | pasożyt grzybów: rozwija się na grzybni skórników (Peniophora) rozkładających drewno |
| Siedlisko | martwe, często jeszcze wiszące gałęzie drzew i krzewów liściastych: dąb, buk, leszczyna, głóg, tarnina |
| Sezon | cały rok, najlepiej widoczny od późnej jesieni do wiosny, w okresach wilgotnych i w odwilż |
| Występowanie w Polsce | dość pospolity, częsty w lasach liściastych, zaroślach i parkach |
| Jadalność | nietrujący, ale bez wartości kulinarnej |
| Status w Polsce | nie jest chroniony; nie ma go w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (jest tam trzęsak morszczynowaty, poz. 64) |
Trzęsak pomarańczowożółty: nazwa i pochodzenie
Gatunek opisał w XVIII wieku szwedzki botanik Anders Jahan Retzius. Nazwa rodzajowa Tremella pochodzi od łacińskiego słowa „drżeć” i oddaje galaretowatą, drżącą konsystencję owocników, a epitet mesenterica nawiązuje do krezki, czyli pofałdowanej błony w jamie brzusznej, do której przypomina pofałdowany owocnik. Polska nazwa „trzęsak” mówi to samo co łacina.
W krajach anglojęzycznych grzyb nosi nazwy yellow brain („żółty mózg”) i witches’ butter („masło czarownic”). Ta druga pochodzi z ludowych wierzeń: złota galareta pojawiająca się nagle na płotach i gałęziach po deszczowej nocy uchodziła za ślad czarów.
Jak rozpoznać trzęsaka pomarańczowożółtego
Trzęsak pomarańczowożółty to jeden z najłatwiejszych do rozpoznania grzybów zimowych. Na martwej gałęzi widzisz jaskrawy, złotożółty albo pomarańczowy, galaretowaty twór, pofałdowany jak mózg albo zwinięty w płaty, wielkości od kilku do kilkunastu centymetrów. Nie ma ani kapelusza, ani trzonu, ani blaszek: zarodniki powstają na całej jego powierzchni.
._(d.j.b.)_01.jpg){kind=link}
Bardzo charakterystyczna jest zmienność wyglądu w zależności od pogody. Po deszczu i w odwilż owocnik jest napęczniały, miękki i drżący. W suchy mróz albo w czasie suszy kurczy się w twardą, rogowatą skorupkę ciemnopomarańczowej barwy, przyklejoną do kory, i łatwo go przeoczyć. Po zwilżeniu w ciągu kilkudziesięciu minut znów pęcznieje i wraca do formy galarety.
Trzęsak rośnie najczęściej na gałęziach, które jeszcze wiszą na drzewie albo leżą na ziemi od niedawna: dębowych, bukowych, leszczynowych, głogowych i tarninowych. Warto przyjrzeć się korze obok: zwykle widać na niej płaską, szarawą lub różowawą skorupkę skórnika, na którego grzybni trzęsak pasożytuje.
Trzęsak pomarańczowożółty a podobne gatunki
Na gałęziach rośnie kilka innych galaretowatych grzybów. Najłatwiej je rozdzielić po barwie, wielkości i drzewie, na którym rosną.
| Gatunek | Barwa | Kształt i wielkość | Gdzie rośnie |
|---|---|---|---|
| Trzęsak pomarańczowożółty | złotożółta do pomarańczowej | mózgowato pofałdowany, 2–10 cm | gałęzie drzew liściastych |
| Trzęsak listkowaty (Tremella foliacea) | brązowa do rdzawej | cienkie, listkowate płaty, do 15 cm | drewno liściaste i iglaste |
| Łzawniki (Dacrymyces) | pomarańczowa do żółtej | małe, kilkumilimetrowe kropelki | zwykle drewno iglaste, także obrobione deski i płoty |
| Kisielnice (Exidia) | czarna, brązowa lub przezroczysta | galaretowate płaty i guzki | gałęzie drzew liściastych |
| Uszak bzowy | brązowa | uszkowaty, elastyczny, 3–10 cm | głównie czarny bez |
Uszak bzowy, choć też galaretowaty, jest elastyczny jak guma, brązowy i ma kształt małżowiny usznej; jest jadalny i znany z kuchni azjatyckiej. Szerzej opisujemy go w osobnym artykule.
Pasożyt pasożyta: jak żyje trzęsak
Trzęsak pomarańczowożółty nie rozkłada drewna samodzielnie. Jest mykopasożytem: jego strzępki wnikają w grzybnię skórników z rodzaju Peniophora, które rozkładają martwe gałęzie, i czerpią z niej składniki pokarmowe. Dlatego trzęsak pojawia się tylko tam, gdzie wcześniej zasiedlił się skórnik, a jego owocniki często wyrastają spod skorupki gospodarza.
Ta zależność tłumaczy, dlaczego trzęsaka znajdziesz głównie na cienkich, martwych gałęziach drzew liściastych, a nie na grubych pniach. Zdolność do wysychania i ponownego pęcznienia pozwala mu z kolei przetrwać mrozy i susze, a zarodniki uwalniać przy każdej odwilży. Inne grzyby, które można zobaczyć zimą, zebraliśmy w przewodniku Grzyby zimowe i późnojesienne.
Czy trzęsak pomarańczowożółty jest jadalny
Trzęsak pomarańczowożółty nie jest trujący, ale nie ma smaku ani zapachu, a jego galaretowata konsystencja nie ma nic wspólnego z typowym grzybem do sosu. W Polsce nie uchodzi za grzyb jadalny i nie ma go w urzędowym wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu.
Z kuchni azjatyckiej znany jest jego kuzyn, trzęsak morszczynowaty (Tremella fuciformis), biały, uprawiany na dużą skalę i sprzedawany suszony jako „grzyb śnieżny”. Ten gatunek jest w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu (poz. 64), ale w polskich lasach nie rośnie. Nie należy przenosić kulinarnych doświadczeń z jednego gatunku na drugi.
Gdzie i kiedy szukać trzęsaka pomarańczowożółtego
Trzęsak jest w Polsce dość pospolity w lasach liściastych i mieszanych, w zaroślach, na skrajach lasów, w parkach i ogrodach. Szukaj go na martwych gałęziach dębów, buków, leszczyn, głogów, tarniny i innych drzew i krzewów liściastych, zarówno na tych, które jeszcze wiszą, jak i świeżo opadłych.
Owocniki mogą pojawiać się przez cały rok, ale najbardziej rzucają się w oczy od późnej jesieni do wiosny, kiedy drzewa są bezlistne, a złota galareta odcina się od szarej kory. Najlepszy moment to dzień po deszczu albo odwilż po mroźnych dniach. Jak trzęsak wygląda na tle innych grup grzybów, pokazujemy w artykule Budowa grzyba i klucz do grup.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Nie jest trujący, ale nie ma smaku ani wartości kulinarnej i w Polsce nie uchodzi za grzyb jadalny. Nie ma go w urzędowym wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. W wykazie jest natomiast biały trzęsak morszczynowaty z upraw, znany z kuchni azjatyckiej.
Na martwych gałęziach drzew i krzewów liściastych, takich jak dąb, buk, leszczyna, głóg i tarnina, często na gałęziach jeszcze wiszących na drzewie. Pasożytuje na grzybni skórników, które rozkładają drewno.
Owocniki mogą pojawiać się przez cały rok, ale najlepiej widać je od późnej jesieni do wiosny, po deszczu i w odwilż, kiedy pęcznieją. W suchej pogodzie kurczą się w twardą skorupkę.
Po galaretowatym, mózgowato pofałdowanym owocniku w kolorze złotożółtym do pomarańczowego, wielkości kilku do kilkunastu centymetrów, przyrośniętym do martwej gałęzi. Nie ma kapelusza, trzonu ani blaszek. Po wyschnięciu twardnieje, a po zwilżeniu znów pęcznieje.
To tłumaczenie angielskiej nazwy witches’ butter. Złota galareta pojawiająca się nagle po deszczowej nocy na płotach i gałęziach w ludowych wierzeniach uchodziła za ślad czarów albo złych mocy.
Z łzawnikami, które też są pomarańczowe, ale mają postać małych, kilkumilimetrowych kropelek i rosną zwykle na drewnie iglastym, oraz z brązowym trzęsakiem listkowatym. Uszak bzowy jest brązowy, elastyczny i ma kształt ucha.
Nie. Trzęsak pomarańczowożółty nie jest objęty ochroną gatunkową i jest w Polsce dość pospolity w lasach liściastych, zaroślach i parkach.
Tak. To mykopasożyt: nie rozkłada drewna sam, tylko wnika w grzybnię skórników z rodzaju Peniophora, które rozkładają martwe gałęzie, i z niej czerpie pokarm. Dlatego rośnie tylko tam, gdzie wcześniej zasiedlił się skórnik.
Bo jego owocnik może wielokrotnie wysychać i nasiąkać wodą. W suchej pogodzie traci wodę i kurczy się w twardą, ciemnopomarańczową skorupkę, a po deszczu w ciągu kilkudziesięciu minut pęcznieje. Dzięki temu przetrwa mrozy i susze.
Źródła
- Retzius A.J. (1769). Tremella mesenterica, Kongliga Svenska Vetenskaps Academiens Handlingar.
- Index Fungorum: Tremella mesenterica Retz.
- Wojewoda W. (2003). Checklist of Polish larger Basidiomycetes. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, PAN.
- Gumińska B., Wojewoda W. (1985). Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408).
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 maja 2011 r. w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 258), załącznik nr 1, poz. 64 (trzęsak morszczynowaty).
Sprawdź też
- Grzyby zimowe i późnojesienne
- Uszak bzowy
- Płomiennica zimowa
- Łycznik późny
- Wodnicha późna
- Czarka szkarłatna
- Żółciak siarkowy
- Budowa grzyba
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oznaczenia grzyba przez klasyfikatora grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Nie jedz grzybów, których nie jesteś pewien. W razie podejrzenia zatrucia dzwoń pod numer alarmowy 112; ośrodki toksykologii klinicznej działają m.in. w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Gdańsku i Lublinie.