Gąska ziemistoblaszkowa (Tricholoma terreum), nazywana też gąską ziemistą, to jedna z najpospolitszych szarych gąsek w Polsce. Ma mysioszary do ciemnoszarego, suchy, filcowaty kapelusz, często z garbkiem, białe, potem popielate blaszki, biały trzon i łagodny, niemączny smak i zapach. Rośnie od września do listopada, a przy łagodnej jesieni do grudnia, w lasach sosnowych i mieszanych, często masowo. W atlasach od dziesięcioleci figuruje jako grzyb jadalny, choć mało smaczny. W 2014 roku chińsko-francuski zespół podważył jej jadalność, ale kolejne prace tego nie potwierdziły, a badanie z 2024 roku nie wykryło spornych toksyn w owocnikach. Nie ma jej w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. W tym artykule pokazujemy, jak ją rozpoznać, co naprawdę wiadomo o jej jadalności i dlaczego najważniejsze jest odróżnienie jej od trującej gąski tygrysiej.
⚠️ SZARE GĄSKI TO GRUPA DLA DOŚWIADCZONYCH
Wśród szarych gąsek są gatunki jadalne, niejadalne i trujące. Najgroźniejsza jest gąska tygrysia (Tricholoma pardinum): większa, z kapeluszem pokrytym ciemnymi łuskami układającymi się w koncentryczne kręgi, z mącznym zapachem; wywołuje ciężkie zatrucie żołądkowo-jelitowe. Niejadalne są gąska pieprzna i gąska ostra o piekącym smaku. Gąska ziemistoblaszkowa nie jest wpisana do urzędowego wykazu grzybów dopuszczonych do obrotu, a jej jadalność była w ostatnich latach przedmiotem sporu naukowego. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj szarych gąsek.
Pomyłki: gąska tygrysia (trująca), gąska pieprzna, gąska ostra, gąska czarnołuskowa, gąska niekształtna.
W razie zatrucia: numer alarmowy 112. Ośrodki toksykologii: Warszawa, Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań, Gdańsk, Lublin. Zachowaj resztki grzybów i obierki do badania mykologicznego.
W skrócie: najważniejsze fakty
| Cecha | Gąska ziemistoblaszkowa |
|---|---|
| Nazwa łacińska | Tricholoma terreum (Schaeff.) P. Kumm. (1871); bazonim Agaricus terreus Schaeff. (1762) |
| Synonimy | Tricholoma myomyces sensu auct. p.p., Gyrophila terrea (Schaeff.) Quél. |
| Polskie nazwy | gąska ziemistoblaszkowa (Wojewoda 1999), gąska ziemista |
| Nazwa angielska / niemiecka | grey knight / Erdritterling, Gemeiner Erd-Ritterling |
| Rodzina / rząd | gąskowate (Tricholomataceae) / pieczarkowce (Agaricales) |
| Kapelusz | 3–8 cm, młody stożkowaty, potem płaski, często z garbkiem; mysioszary do ciemnoszarego; suchy, filcowaty do drobno łuseczkowatego, z wiekiem promieniście spękany |
| Blaszki | dość rzadkie, kruche, wycięte ząbkiem przy trzonie; białe, potem popielate |
| Trzon | 4–8 cm, do 1,6 cm grubości, walcowaty, biały do szarobiaławego; młody z delikatnymi, pajęczynowatymi resztkami osłony |
| Miąższ, smak i zapach | biały do szarawego, cienki, nie zmienia barwy; smak i zapach łagodne, niemączne |
| Wysyp zarodników | biały |
| Siedlisko | mikoryza z sosną, rzadziej ze świerkiem; lasy sosnowe i mieszane, gleby piaszczyste i wapienne, igliwie; często w grupach, czasem masowo |
| Sezon | IX–XI, przy łagodnej zimie do XII |
| Występowanie w Polsce | pospolita |
| Jadalność | tradycyjnie jadalna, mało smaczna; po pracy z 2014 r. spór o jadalność, nowsze badania (2016, 2024) nie potwierdziły toksyczności; nie dla początkujących |
| Status w Polsce | nie jest chroniona; nie ma jej w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu |
Gąska ziemistoblaszkowa: nazwa i pozycja systematyczna
Gatunek opisał w 1762 roku niemiecki przyrodnik Jacob Christian Schaeffer jako Agaricus terreus; epitet terreus znaczy „ziemisty” i odnosi się do szarej, ziemistej barwy owocnika. Obecną nazwę Tricholoma terreum nadał mu w 1871 roku Paul Kummer. Należy do gąsek (Tricholoma), dużego rodzaju grzybów mikoryzowych, w którym obok cenionych gatunków jadalnych są gatunki niejadalne i trujące. Przegląd całego rodzaju znajdziesz w przewodniku Gąski: rodzaje i rozpoznawanie.
Polską nazwę gąska ziemistoblaszkowa zaproponował Władysław Wojewoda w 1999 roku; w starszym piśmiennictwie spotyka się nazwę gąska ziemista. W obrębie szarych gąsek wyróżnia się kilka blisko spokrewnionych taksonów, a ich granice bywają przedmiotem dyskusji mykologów, co dodatkowo utrudnia oznaczanie w terenie.
Jak rozpoznać gąskę ziemistoblaszkową
Gąskę ziemistoblaszkową rozpoznaje się po połączeniu kilku cech, z których żadna sama nie wystarcza.
Kapelusz ma 3–8 cm, jest mysioszary do ciemnoszarego, często z jaśniejszym brzegiem. Najważniejsza jest jego powierzchnia: sucha, filcowata, matowa, pokryta drobnymi, przylegającymi włókienkami lub łuseczkami tej samej barwy co tło, a nie ciemnymi, wyraźnymi łuskami. Młody kapelusz jest stożkowaty, potem rozpostarty, zwykle z tępym garbkiem. U starszych owocników skórka pęka promieniście.
Blaszki są dość rzadkie, kruche, przy trzonie wycięte charakterystycznym dla gąsek ząbkiem; najpierw białe, potem popielate. Trzon jest biały lub szarobiaławy, walcowaty, pełny, u młodych owocników z delikatnymi, pajęczynowatymi resztkami osłony.
Bardzo ważny jest smak i zapach: u gąski ziemistoblaszkowej są łagodne i niemączne. Ostry, piekący smak wskazuje na gąskę pieprzną lub ostrą, a wyraźnie mączny zapach przy dużym, łuskowatym kapeluszu może oznaczać trującą gąskę tygrysią. Wysyp zarodników jest biały.
Gąska ziemistoblaszkowa a gąska tygrysia i inne szare gąski
Rozpoznanie gąski ziemistoblaszkowej polega w praktyce na wykluczeniu jej szarych krewniaczek.
| Gatunek | Kapelusz | Smak i zapach | Jadalność |
|---|---|---|---|
| Gąska ziemistoblaszkowa (T. terreum) | 3–8 cm, mysioszary, filcowaty, drobne włókienka tej samej barwy | łagodne, niemączne | tradycyjnie jadalna, sporna |
| Gąska tygrysia (T. pardinum) | 6–15 cm, mięsista, jasnoszara z ciemnymi łuskami w koncentrycznych kręgach | mączne | trująca |
| Gąska pieprzna (T. virgatum) | ostro stożkowaty, srebrzystoszary, promieniście włókienkowaty, błyszczący | piekący, gorzki | niejadalna |
| Gąska ostra (T. sciodes) | jedwabiście błyszczący, szary | ostry | niejadalna |
| Gąska czarnołuskowa (T. atrosquamosum) | szary z czarniawymi łuseczkami | zapach pieprzowy | niepolecana |
| Gąska niekształtna (T. portentosum) | szary z fioletowym odcieniem, gładki, promieniście włókienkowaty, bez łusek; trzon i blaszki z żółtawym odcieniem | łagodny, mączny, orzechowy | jadalna |
Gąska tygrysia jest najważniejszym rozróżnieniem. To grzyb większy i mięsistszy, z kapeluszem pokrytym wyraźnymi, ciemnymi łuskami układającymi się w kręgi, a blaszki u starszych owocników mają żółtawy lub zielonkawy odcień. Rośnie głównie w lasach liściastych i jodłowych na glebach wapiennych, w Polsce częściej na południu. Wywołuje ciężkie zatrucie żołądkowo-jelitowe z gwałtownymi wymiotami i biegunką. Jeśli szara gąska ma duży, łuskowaty kapelusz i pachnie mąką, zostaw ją.
Szare gąski łatwo też pomylić z gatunkami z innych rodzajów, m.in. z niektórymi gąsówkami i strzępiakami. Dlatego zasada jest prosta: gąski zbieraj tylko wtedy, gdy znasz konkretny gatunek, a nie „szarą gąskę” w ogóle.
Czy gąska ziemistoblaszkowa jest jadalna? Co mówią badania
Przez dziesięciolecia gąska ziemistoblaszkowa była w atlasach opisywana jako grzyb jadalny, choć mało smaczny, i tradycyjnie zbierana w wielu krajach Europy; we Francji bywała sprzedawana na targach. Polskie atlasy, m.in. Gumińskiej i Wojewody, również podawały ją jako jadalną.
W 2014 roku zespół Yin i współpracowników opublikował w czasopiśmie Chemistry – A European Journal pracę, według której z gąski ziemistoblaszkowej wyizolowano związki (saponacelidy i terreolidy) wywołujące u myszy rozpad mięśni szkieletowych, czyli rabdomiolizę. Taki sam typ zatrucia znamy z gąski zielonki. Praca odbiła się szerokim echem i wiele serwisów zaczęło nazywać gąskę ziemistoblaszkową trującą.
W 2016 roku włoscy i niemieccy badacze (Davoli i współpracownicy) opublikowali w tym samym wydawnictwie komentarz krytyczny wobec tej pracy, wskazując m.in. na problemy z materiałem i interpretacją. W 2024 roku zespół Clericuzio, Serra i Vidari opisał w czasopiśmie Molecules badanie owocników gąski ziemistoblaszkowej, w którym nie znaleziono spornych związków, i uznał, że ich ewentualna ilość jest pomijalna.
Co z tego wynika dla grzybiarza? Według obecnego stanu wiedzy gąska ziemistoblaszkowa nie jest grzybem trującym w zwykłych ilościach, ale nie ma jej w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu, smakuje przeciętnie, a największe ryzyko nie leży w niej samej, tylko w pomyłce z trującymi szarymi gąskami. Jeśli ją jesz, to w umiarkowanych ilościach, nie codziennie i tylko po pewnym oznaczeniu, najlepiej skonsultowanym w sanepidzie. Osobom, które dopiero uczą się grzybów, szarych gąsek nie polecamy.
Gdzie i kiedy rośnie gąska ziemistoblaszkowa
Gąska ziemistoblaszkowa jest grzybem mikoryzowym, związanym przede wszystkim z sosną. Rośnie w lasach sosnowych i mieszanych, na glebach piaszczystych, ale też wapiennych, wśród igliwia i mchów, często w dużych grupach. W Polsce jest pospolita.
To typowy grzyb późnej jesieni: owocniki pojawiają się od września, najliczniej w październiku i listopadzie, a przy łagodnej pogodzie także w grudniu, gdy większość grzybów już zniknęła. W tym czasie rośnie razem z gąską niekształtną, zielonką i innymi późnymi gatunkami opisanymi w przewodniku Grzyby zimowe i późnojesienne.
Gąska ziemistoblaszkowa w kuchni
Tam, gdzie gąska ziemistoblaszkowa była zbierana, przyrządzano ją podobnie jak inne gąski: smażoną, duszoną w sosach i marynowaną. Smak ma łagodny i dość nijaki, a cienki miąższ szybko się rozpada, dlatego nie należy do grzybów szczególnie cenionych.
Jeśli mimo sporu decydujesz się ją przyrządzić, trzymaj się kilku zasad: zbieraj tylko młode, jędrne owocniki z pewnym oznaczeniem, dokładnie je oczyść z piasku i igliwia, gotuj lub smaż dokładnie i jedz w umiarkowanych ilościach. Nie łącz w jednej potrawie kilku gatunków szarych gąsek, bo w razie objawów trudno ustalić przyczynę. Bezpieczniejszym wyborem na późną jesień jest gąska niekształtna, wpisana do wykazu grzybów dopuszczonych do obrotu.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Tradycyjnie uważano ją za jadalną, choć mało smaczną. W 2014 roku jej jadalność podważono, ale nowsze badania z 2016 i 2024 roku tego nie potwierdziły. Nie ma jej w polskim wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu i nie polecamy jej początkującym, bo łatwo ją pomylić z trującą gąską tygrysią.
Po mysioszarym, suchym, filcowatym kapeluszu z garbkiem, bez wyraźnych ciemnych łusek, po białych, potem popielatych blaszkach wyciętych ząbkiem, białym trzonie i łagodnym, niemącznym smaku i zapachu. Rośnie późną jesienią pod sosnami.
Najgroźniejsza jest trująca gąska tygrysia z ciemnymi łuskami na kapeluszu i mącznym zapachem. Podobne są też niejadalne gąska pieprzna i gąska ostra o piekącym smaku oraz gąska czarnołuskowa. Jadalna gąska niekształtna ma gładki kapelusz z fioletowym odcieniem i żółtawe blaszki.
Tak twierdziła praca z 2014 roku oparta na badaniach na myszach. Krytyczny komentarz z 2016 roku podważył jej wnioski, a badanie z 2024 roku nie wykryło spornych związków w owocnikach. Rabdomioliza po grzybach jest natomiast dobrze opisana przy gąsce zielonce.
Od września do listopada, najliczniej w październiku i listopadzie, a przy łagodnej pogodzie nawet w grudniu. To jeden z typowych grzybów późnej jesieni w lasach sosnowych.
W lasach sosnowych i mieszanych, na glebach piaszczystych i wapiennych, wśród igliwia i mchów. Tworzy mikoryzę głównie z sosną. Często rośnie w dużych grupach i jest w Polsce pospolita.
Gąska tygrysia jest większa i mięsistsza, ma kapelusz pokryty ciemnymi łuskami w koncentrycznych kręgach i mączny zapach, a rośnie głównie w lasach liściastych na glebach wapiennych. Gąska ziemistoblaszkowa jest mniejsza, filcowata, bez wyraźnych łusek, o łagodnym, niemącznym zapachu.
Nie. Gąski ziemistoblaszkowej nie ma w urzędowym wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu, więc nie może być legalnie sprzedawana jako grzyb jadalny. W wykazie są za to gąska zielonka i gąska niekształtna.
Nie. Gąska ziemistoblaszkowa nie jest objęta ochroną gatunkową i należy do pospolitych grzybów polskich lasów sosnowych.
Źródła
- Schaeffer J.C. (1762). Fungorum qui in Bavaria et Palatinatu circa Ratisbonam nascuntur icones 1: Agaricus terreus; Kummer P. (1871). Der Führer in die Pilzkunde.
- Index Fungorum: Tricholoma terreum (Schaeff.) P. Kumm.
- Yin X., Feng T., Shang J.-H., Zhao Y.-L., Wang F., Li Z.-H., Dong Z.-J., Luo X.-D., Liu J.-K. (2014). Chemical and toxicological investigations of a previously unknown poisonous European mushroom Tricholoma terreum. Chemistry – A European Journal 20: 7001–7009.
- Davoli P., Floriani M., Assisi F., Kob K., Sitta N. (2016). Comment on „Chemical and toxicological investigations of a previously unknown poisonous European mushroom Tricholoma terreum”. Chemistry – A European Journal. doi:10.1002/chem.201406655.
- Clericuzio M., Serra S., Vidari G. (2024). No evidence was found for the presence of terreolides, terreumols or saponaceolides H–S in the fruiting bodies of Tricholoma terreum. Molecules 29(8): 1794. doi:10.3390/molecules29081794.
- Gumińska B., Wojewoda W. (1985). Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL.
- Wojewoda W. (2003). Checklist of Polish larger Basidiomycetes. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, PAN.
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 maja 2011 r. w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 258), załącznik nr 1.
Sprawdź też
- Gąski: rodzaje i rozpoznawanie
- Gąska zielonka
- Gąska niekształtna
- Gąska siarkowa
- Gąska mydlana
- Grzyby zimowe i późnojesienne
- Grzyby trujące
- Budowa grzyba i klucz do grup
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oznaczenia grzyba przez klasyfikatora grzybów w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Nie jedz grzybów, których nie jesteś pewien. W razie podejrzenia zatrucia dzwoń pod numer alarmowy 112; ośrodki toksykologii klinicznej działają m.in. w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Gdańsku i Lublinie.