Trufla biaława

Trufla biaława, oficjalnie również trufla Borcha (Tuber borchii), to jedyna trufla świata, której łacińska nazwa upamiętnia Polaka. Gatunek został opisany w 1831 r. przez włoskiego mikologa Carlo Vittadiniego na cześć hrabiego Michała Jana Borcha (1751–1810) – polskiego przyrodnika, mineraloga i geologa, autora monografii Lettres sur les truffes du Piémont (Wenecja 1780), który jako pierwszy Polak systematycznie zbadał i opisał włoskie trufle. To ten sam gatunek, który Włosi nazywają Tartufo Bianchetto („mała biała trufla”) lub Marzuolo („marcowa trufla”) – kuzynka trufli białej, z którą bywa mylona, sprzedawana w Italii jako jej tańszy substytut. W naszym atlasie truflowym to piąty i domykający fundamentalny wpis – po białej, czarnej, letniej i wgłębionej. Trufla biaława ma w polskim systemie szczególną pozycję: jest jedyną polską trufla preferującą gleby KWAŚNE (w przeciwieństwie do wapieniolubnych pozostałych), przez co występuje w nietypowych regionach – m.in. w lasach grądowych północnej Polski i w aleach miejskich Gdańska (mykoryza z lipami!). To gatunek bez prawnej ochrony w Polsce – figuruje na Czerwonej Liście w kategorii R (rzadki), ale można go legalnie zbierać. Wyróżniają go gładki owocnik bez brodawek w kolorze ochrowo-brązowym oraz silnie czosnkowy aromat u dojrzałych okazów – znak rozpoznawczy, który polscy grzybiarze mogą wykorzystywać przy poszukiwaniach. W tym przewodniku pokazujemy historię, polski wątek, biologię, włoski rynek Bianchetto i praktyczne wskazówki dla zainteresowanych poszukiwaniem trufli na nietypowych dla Polski siedliskach.

W skrócie – najważniejsze fakty

Cecha	Wartość
Nazwa łacińska	Tuber borchii Vittadini, 1831
Pochodzenie nazwy	Od hrabiego Michała Jana Borcha (1751–1810), polskiego badacza trufli
Rodzina	Truflowate (Tuberaceae)
Typ grzyba	Grzyb workowy (Ascomycota), podziemny
Polskie nazwy	trufla biaława (Wojewoda 2003), trufla Borcha (Chmiel 2006), biała trufla wiosenna
Nazwa włoska	Tartufo Bianchetto, Marzuolo („marcowa trufla”)
Nazwa angielska	Whitish truffle, Bianchetto truffle
Średnica owocnika	1–7 cm (zwykle 2–4 cm, jak orzech laskowy)
Sezon w Polsce	Listopad – kwiecień (zimowa/wczesnowiosenna)
Sezon w Italii	Połowa stycznia – połowa kwietnia (Marzuolo)
Głębokość pod ziemią	5–25 cm
Drzewa-partnerzy	Dąb, buk, sosna, modrzew, olcha, lipa (w tym miejska!)
WYJĄTEK GLEBOWY	Jedyna polska trufla preferująca gleby KWAŚNE
Status w PL	Czerwona Lista kat. R (rzadka), BEZ prawnej ochrony
Cecha kluczowa 1	Gładki owocnik BEZ brodawek (jak biała, nie czarne!)
Cecha kluczowa 2	Silnie czosnkowy aromat u dojrzałych okazów
Cena w Italii (Bianchetto)	200–500 EUR/kg (od porównywalnej z letnią do kilkakrotnie wyższej)

Hrabia Michał Jan Borch – polski pionier truflarstwa

To flagowy wątek tego wpisu i jedna z najbardziej fascynujących polskich postaci w historii światowej mykologii. Michał Jan Borch (1751–1810), hrabia herbu Trzy Kawki, urodzony w Warklanach (dzisiejsza Łotwa, wówczas Inflanty polskie), to polski przyrodnik, mineralog, geolog, dyplomata i pisarz – jedna z najbarwniejszych postaci polskiego Oświecenia. Wykształcony w jezuickim kolegium, w młodości odbył Grand Tour przez Włochy, gdzie zafascynował się przyrodą Półwyspu Apenińskiego.

„Lettres sur les truffes du Piémont” – pierwsza polska praca o truflach

W 1780 r. Borch opublikował w Wenecji monografię w języku francuskim pod tytułem Lettres sur les truffes du Piémont („Listy o truflach Piemontu”) – jedną z pierwszych europejskich publikacji systematycznie opisujących trufle. To dzieło było wynikiem jego osobistych badań terenowych w piemonckich tartufaie (truflowiskach) – Borch sam uczestniczył w wyprawach truflowych, obserwował zachowanie świń i psów truflowych, opisywał warunki glebowe i drzewa-partnerów. Książka cieszyła się dużą popularnością w europejskich kręgach naukowych i była tłumaczona na włoski.

Co więcej – Borch jako jeden z pierwszych europejskich badaczy zauważył różnice między poszczególnymi gatunkami trufli, w czasie gdy europejska mykologia traktowała wszystkie trufle jako „jeden grzyb”. To pionierskie spojrzenie taksonomiczne przyczyniło się do późniejszego rozwoju systematyki rodzaju Tuber – w tym opisania przez Vittadiniego pięciu fundamentalnych gatunków w 1831 r.

Honorowa nazwa gatunkowa – Borchii

Pięćdziesiąt jeden lat po opublikowaniu pracy Borcha, Carlo Vittadini w monumentalnej Monographia Tuberacearum (Mediolan 1831) nadał jednemu z opisywanych gatunków nazwę Tuber borchii – na cześć polskiego hrabiego, w uznaniu jego wkładu w europejską mykologię truflową. Vittadini wybrał polską trufla nieprzypadkowo: była to wówczas najmniej zbadana spośród włoskich trufli, a Borch jako jeden z nielicznych zwracał uwagę na jej istnienie i odrębność.

To czyni Tuber borchii jedyną truflą świata o nazwie pochodzącej od Polaka – wyjątkowy ślad polskiej kultury naukowej w międzynarodowej taksonomii grzybów. Borch nie był pierwszym polskim mykologiem (ta tradycja sięga znacznie głębiej), ale jako jedyny otrzymał taksonomiczny pomnik w postaci eponimu gatunkowego trufli.

Inne osiągnięcia Borcha

Borch nie ograniczał się do trufli – był renesansowo wszechstronnym badaczem. Jego główne osiągnięcia naukowe i kulturowe:

• Mineralogia i geologia – publikacje o minerałach Sycylii, opisy wulkanów Etny i Wezuwiusza (był obecny przy słynnej erupcji Wezuwiusza w 1779 r.)
• Członkostwo akademii naukowych – członek włoskich i francuskich akademii nauk, w tym Akademii Nauk w Sienie
• Działalność polityczna – wojewoda smoleński (1786–1788), kawaler Orderu Orła Białego
• Mecenat sztuki – kolekcjoner minerałów, sztuki, książek (jego biblioteka liczyła ok. 10 000 tomów)
• Rezydencja w Warklanach – Pałac Borchów do dziś istnieje w łotewskiej miejscowości Varakļāni (był rezydencją wojewody Borcha)

Borch zmarł w 1810 r. w Warklanach, mając 59 lat. Jego dzieło o truflach pozostało jednak ważnym punktem odniesienia dla XIX-wiecznej mykologii i przyczyniło się do rozwoju nauki o tym fascynującym rodzaju grzybów.

Jak rozpoznać truflę białawą

Trufla biaława ma kombinację cech, która razem daje jednoznaczną identyfikację – pod warunkiem dostępu do owocnika i sprawdzenia pięciu cech razem: gładki owocnik bez brodawek, ochrowo-brązowy z czerwonawymi plamami, niewielka średnica, czosnkowy aromat u dojrzałych okazów, sezon zimowo-wiosenny.

Kształt i wielkość – „mała trufla”

• Mała, kulistawa lub nieregularna bulwa – kształt zależny od podłoża: zaokrąglony na piaszczystym, nieregularny na gliniastym
• Średnia średnica 2–4 cm (rozmiar orzecha laskowego), maksymalnie 7 cm (jak kurze jajo)
• Owocniki zwykle pojedyncze lub w niewielkich grupach po 2–3
• Wyraźnie mniejsza od trufli letniej i czarnej

Powierzchnia – gładka i niebrodawkowa

To najbardziej diagnostyczna cecha trufli białawej – jednoznacznie odróżnia ją od trufli letniej, czarnej i wgłębionej (wszystkie z brodawkami):

• Gładka lub bardzo delikatnie chropowata – BRAK piramidalnych brodawek typowych dla trufli czarnej i letniej
• U młodych okazów powierzchnia delikatnie owłosiona (peryderma drobno włosista)
• U dojrzałych gładka, niemal nagą
• Barwa zmienna w trakcie życia owocnika:
  • Młode: białawe
  • Dojrzewające: ochrowo-żółtawe
  • Dojrzałe: ochrowo-brązowe z czerwonawymi plamami i znamionami
  • Stare: ciemnobrązowe

Gładka powierzchnia razem z jasną barwą czyni truflę białawą podobną do trufli białej (T. magnatum) – stąd właśnie włoskie nazwy „bianchetto” (mała biała) i częste mylenie obu gatunków na włoskich targach truflowych.

Miąższ („gleba”) – marmurkowy z czerwonymi żyłkami

• U młodych okazów: biały lub jasnokremowy z białymi żyłkami
• U dojrzewających: jasny buraczany, brązowiejący
• U dojrzałych: brązowo-ceglasty z dużymi BIAŁYMI ŻYŁKAMI, które z czasem stają się czerwonawe
• Konsystencja zwarta, sprężysta
• Charakterystyczny marmurkowy wzór – mniej kontrastowy niż u trufli białej, jaśniejszy niż u trufli czarnej

Czerwonawe żyłki u dojrzałych okazów to cecha typowa dla trufli białawej – pomaga ją odróżnić od trufli białej (czysto białe żyłki) i innych gatunków rodzaju Tuber.

Zapach – „czosnek dla bogaczy”

To druga kluczowa cecha diagnostyczna trufli białawej:

• U młodych okazów: słaby, delikatnie grzybowy
• U dojrzałych: silnie czosnkowy, intensywny – podobny do trufli białej (T. magnatum), ale mniej złożony
• U starszych: gorzkawy, czasem nieco „chemiczny”

Czosnkowy aromat jest kluczową cechą rozpoznawczą i jednocześnie powodem mylenia trufli białawej z białą. Włoscy kucharze opisują trufla biaława jako „czosnkową truflę” – z dominującą nutą czosnku, mniej rozbudowaną niż wieloskładnikowy aromat trufli białej (czosnek + siano + miód). Aromat trufli białawej, w odróżnieniu od białej, dobrze znosi krótkie podgrzewanie – stąd jej kulinarne zastosowania są szersze.

Sezon – zimowo-wiosenna „Marzuolo”

Trufla biaława ma zimowo-wiosenny sezon – nietypowy dla polskich grzybów, ale typowy dla trufli śródziemnomorskich:

• W Italii: połowa stycznia – połowa kwietnia (szczyt: marzec, stąd nazwa Marzuolo)
• W Polsce: listopad – kwiecień, w cieplejszych regionach do maja
• Zbiega się sezonowo z drugą fazą trufli czarnej, dłuższy niż jej

To jedyna polska trufla o tak wczesnym (wiosennym!) sezonie – inne polskie gatunki owocują latem lub jesienią. Trufla biaława otwiera tym samym potencjalnie nowy okres polskiego truflarstwa: marzec-kwiecień, gdy klasyczne polskie grzyby jeszcze nie rosną.

Występowanie – wyjątek glebowy w polskiej florze truflowej

Trufla biaława ma w polskiej florze truflowej wyjątkową ekologiczną pozycję – jest jedynym polskim gatunkiem trufli, który preferuje gleby KWAŚNE, w przeciwieństwie do wszystkich pozostałych (letnia, wgłębiona, wielkozarodnikowa, zimowa) wymagających gleb wapiennych. To otwiera dla niej całkowicie nowe regiony Polski, niedostępne dla pozostałych trufli.

Wymagania siedliskowe

• Gleby KWAŚNE – pH 5,5–6,5 (w PL), przeciwieństwo wapieniolubnych pozostałych trufli
• W Italii: gleby wapienno-gliniaste (cecha zmienna w zależności od regionu)
• Lasy liściaste, iglaste i mieszane – bardzo szerokie spektrum
• Gleby piaszczyste lub piaszczysto-gliniaste, dobrze przepuszczalne
• Ciepły, ale wilgotny mikroklimat – preferuje miejsca z dostępem do wilgoci zimowej

Drzewa-partnerzy mykoryzowi

Trufla biaława jest najbardziej elastycznym partnerem mykoryzowym wśród polskich trufli:

• Dąb szypułkowy i bezszypułkowy – główny partner
• Buk zwyczajny – częsty
• Sosna zwyczajna – jedna z niewielu trufli, która rośnie z sosną na kwaśnych glebach
• Modrzew europejski – sporadycznie
• Olcha czarna – w lasach łęgowych
• Lipa drobnolistna i szerokolistna – w tym MIEJSKIE alee i parki!

Polskie stanowiska – Gdańsk, lipy miejskie

To jeden z najciekawszych polskich wątków mykologicznych ostatnich lat. Olchowik i in. (2021) opublikowali w czasopiśmie naukowym wyniki badań mykoryzy lip miejskich w Gdańsku – odkryli stałe występowanie trufli białawej w mykoryzie lip rosnących w aleach i parkach miasta. Konkretnie:

• Trufla biaława w mykoryzie lip miejskich Gdańska – udokumentowane wieloletnie występowanie
• Owocniki podziemne nie były regularnie zbierane (mała wielkość, miejskie zanieczyszczenie)
• To dowód, że gatunek toleruje warunki miejskie – zanieczyszczenia, gleby antropogeniczne, infrastrukturę

To unikalna polska ekologiczna ciekawostka – trufla rosnąca w mieście, w mykoryzie miejskich lip. Pokazuje, że trufla biaława może występować w nieoczekiwanych miejscach poza tradycyjnymi siedliskami leśnymi.

Inne polskie regiony

• Lasy grądowe północnej Polski – Pojezierze Pomorskie, lasy nadbałtyckie. To region nietypowy dla pozostałych polskich trufli (te koncentrują się na południu) – wyjątek wynikający z kwasiarofii białawej.
• Dłubniański Park Krajobrazowy (Małopolska) – udokumentowane stanowiska w lasach grądowych (publikacja Chachuły 2018)
• Sporadyczne stanowiska w Wielkopolsce, na Lubelszczyźnie
• W odróżnieniu od trufli letniej i wgłębionej – trufla biaława nie koncentruje się na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej (gleby wapienne ją „odrzucają”)

Polska mykologia trufli stoi przed perspektywicznym zadaniem: szczegółowego mapowania polskich stanowisk trufli białawej. Wątek miejskich lip jest na razie najsłabiej zbadany w literaturze – może być cennym kierunkiem badań ekologicznych w polskich miastach.

Włoska Bianchetto – „tańsza siostra trufli białej”

W Italii trufla biaława pod nazwą Tartufo Bianchetto (dosł. „mała biała trufla”) lub Marzuolo (od marca – szczytowego miesiąca sezonu) ma znaczącą pozycję kulinarną – znacznie większą niż w Polsce. To siostra trufli białej, z którą bywa mylona, ale ma własną tożsamość rynkową i tradycję.

Główne włoskie regiony

• Piemont – tam, gdzie Tuber magnatum, ale poza sezonem białej (Bianchetto wypełnia okres I–IV)
• Toskania – jeden z głównych regionów produkcji
• Emilia-Romania
• Marche – znacząca produkcja
• Umbria – tradycyjny region truflowy

Pozycja rynkowa

Trufla biaława jest we Włoszech znana jako „tańsza siostra trufli białej”:

• Cena hurtowa: 200–500 EUR/kg, w szczycie sezonu do 800 EUR/kg
• To 5–10× taniej niż trufla biała (3000–6000 EUR/kg), ale porównywalnie z truflą letnią lub kilkakrotnie wyższe
• Sprzedawana jako substytut trufli białej w przepisach – ten sam czosnkowy aromat, niższa cena
• Wypełnia sezon styczeń–kwiecień, gdy trufla biała już się skończyła

Etyka rynkowa – problem fałszowania

Trufla biaława jest niestety często nieuczciwie sprzedawana jako trufla biała na zagranicznych targach i w restauracjach poza Italią. Trzy typowe oszustwa:

• „Świeża trufla biała” w marcu – sezon trufli białej kończy się w grudniu/styczniu, w marcu jest tylko Bianchetto. Jeśli ktoś ci oferuje świeżą truflę białą w lutym-kwietniu, to z dużym prawdopodobieństwem Bianchetto.
• Niższa cena „trufli białej” – autentyczna kosztuje 3 EUR/g w hurcie. Jeśli ktoś oferuje truflę białą za 500–1000 EUR/kg, to Bianchetto z fałszywą etykietą.
• Trufle „włoskie” z Karoliny Północnej – amerykańska firma Mycorrhiza Biotech rozwija komercyjną uprawę Bianchetto w USA, owocniki czasem sprzedawane są w Europie jako „włoskie”.

Jak rozpoznać: autentyczna Bianchetto jest mniejsza od trufli białej (rzadko ponad 5 cm), ma jaśniejszy ochrowy odcień (biała jest kremowo-żółta), gładsza powierzchnia, czosnkowy aromat jest mniej złożony. Sezon: I–IV (biała: X–XII). Cena: 200–500 EUR/kg vs 3000–6000 EUR/kg białej.

Trufla biaława vs trufla biała – kluczowe różnice

Najczęstsze mylenie dotyczy trufli białej (Tuber magnatum) – wzorcowej „białej” trufli świata. Pięć cech razem jednoznacznie odróżnia oba gatunki.

Cecha	Trufla biaława T. borchii	Trufla biała T. magnatum
Wielkość	1–7 cm (zwykle 2–4)	3–12 cm (sporadycznie do 20 cm)
Barwa powierzchni	Ochrowo-brązowa z czerwonawymi plamami	Kremowo-żółta, jasnobeżowa
Miąższ	Brązowo-ceglasty z BIAŁYMI/czerwonymi żyłkami	Orzechowo-brązowy z białymi żyłkami
Aromat	Czosnkowy (prostszy)	Czosnek + siano + miód (złożony)
Sezon	I–IV (zimowo-wiosenna)	X–XII (jesienna)
Występowanie w PL	TAK (regionalnie)	NIE występuje
Uprawialność	TAK (od 1990 r. we Włoszech)	NIE
Cena hurtowa	200–500 EUR/kg	3000–6000 EUR/kg
Tolerancja podgrzewania	Krótko, możliwa	TYLKO surowa
Włoska nazwa	Tartufo Bianchetto, Marzuolo	Tartufo Bianco Pregiato

Złota zasada konsumencka: jeśli ktoś oferuje ci „świeżą truflę białą” w sezonie I–IV za cenę poniżej 2000 EUR/kg, to z prawdopodobieństwem 95% jest to Bianchetto (autentyczna trufla biaława) – produkt dobry, ale tańszy. Trufla biała w marcu jest praktycznie niedostępna.

Trufla biaława w kuchni

Trufla biaława jest uniwersalnym i wszechstronnym składnikiem kulinarnym – znacznie bardziej elastycznym niż wymagająca trufla biała. Wytrzymuje krótkie podgrzewanie, można ją krajać na grube plastry, wykorzystywać w sosach.

Klasyczne włoskie dania z trufla biaława

• Tagliolini al Tartufo Bianchetto – włoska klasyka regionu Marche i Umbrii. Makaron z masłem i parmezanem, posypany golona trufla biaława. Można krótko podgrzać truflę na patelni.
• Risotto al Bianchetto – risotto z masłem i parmezanem, trufla biaława dodana na końcu lub krótko podgrzewana.
• Crostini al Tartufo Bianchetto – chleb tostowany z masłem truflowym i golona trufla biaława. Klasyka aperitivo w Marche.
• Jajka z trufla biaława – jajka „nasiąkają” aromatem trufli w hermetycznym pojemniku przez 24 godziny, potem omlet lub jajka sadzone z golona truflą.
• Sosy do polędwicy – z czerwonym winem i siekana trufla biaława.
• Salami truflowe – włoska tradycja Umbrii z dodatkiem siekanej trufli białawej (tańsza alternatywa salami z trufla czarną).

Wskazówki praktyczne

• Sposób przygotowania: golona truflarką lub krojona w cienkie plasterki nożem. Można krótko podgrzewać (do 5 minut).
• Porcje: 5–10 g na osobę – mniejsze niż trufla letnia, ale więcej niż trufla biała
• Bazowe składniki: jajka, masło, parmezan, oliwa, makaron – proste smaki, które absorbują aromat
• Konserwowanie: znacznie lepsze niż trufli białej – mrożenie całych owocników, w oliwie z oliwek (do 4 tygodni), w maśle truflowym
• Wino: białe wina Toskanii (Vernaccia di San Gimignano), Verdicchio z Marche, lekkie wina alkoholowe (nie ciężkie Bordeaux)

Ciekawostki i kontekst

• Łacińska nazwa borchii jest jedynym eponimem trufli pochodzącym od Polaka – nadanym na cześć hrabiego Michała Jana Borcha (1751–1810), autora pierwszej polskiej publikacji o truflach Lettres sur les truffes du Piémont (Wenecja 1780).
• Borch napisał swoje dzieło w języku francuskim – wówczas lingua franca europejskiej nauki – co przyczyniło się do jego międzynarodowej recepcji. Książka była tłumaczona na włoski i czytana w piemonckich i toskańskich kręgach badawczych.
• Hrabia Borch był obecny przy słynnej erupcji Wezuwiusza w 1779 r. i opisał ją w swoich pracach geologicznych. To jego ulubione miejsce – Italia – inspirowało zarówno badania truflowe, jak i wulkanologiczne.
• Pałac Borchów w Warklanach (dzisiejsza Łotwa, wówczas Inflanty polskie) zachował się do dziś – jest jednym z najlepiej zachowanych klasycystycznych dworków na łotewskim Latgale, gdzie funkcjonuje muzeum hrabiego.
• Pierwsza udana uprawa trufli białawej w warunkach komercyjnych miała miejsce we Włoszech w 1990 r. – kilkanaście lat po przełomie w uprawie trufli czarnej. Bianchetto jest dziś jednym z trzech gatunków rodzaju Tuber, które komercyjnie się uprawia (obok trufli czarnej i letniej).
• Amerykańska firma Mycorrhiza Biotech z Gibsonville w Karolinie Północnej rozwija od ~2015 r. komercyjną produkcję trufli białawej w USA. To pokazuje globalny zasięg gatunku, ale rodzi też kwestie etyki rynkowej (amerykańskie Bianchetto sprzedawane jako „włoskie”).
• Trufla biaława jest JEDYNĄ polską truflą preferującą gleby kwaśne – wyjątek od reguły wapieniolubnych pozostałych polskich gatunków rodzaju Tuber. To otwiera dla niej całkowicie nowe regiony, niedostępne dla pozostałych trufli.
• W 2021 r. Olchowik i in. opublikowali w czasopiśmie naukowym badania mykoryzy lip miejskich w Gdańsku – udokumentowali stałe występowanie trufli białawej w mykoryzie lip w aleach i parkach miasta. To dowód, że gatunek toleruje warunki miejskie.
• Włoska nazwa Marzuolo oznacza dosłownie „marcowa” – odzwierciedla szczytowy miesiąc owocowania (marzec). To jedyna polska trufla owocująca wiosną, w okresie gdy klasyczne polskie grzyby (smardz, czarka szkarłatna) dopiero się pojawiają.
• Włoska tradycja kulinarna trufli białawej wykorzystuje jej czosnkowy aromat jako „truflowy substytut” dań z prawdziwą truflą białą – w okresie I–IV, gdy trufla biała jest praktycznie niedostępna. To sprytna kulinarna substytucja, akceptowana w Italii, ale problematyczna gdy stosowana nieuczciwie na rynkach zagranicznych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy trufla biaława rośnie w Polsce?

Tak. Trufla biaława (Tuber borchii) jest jedną z polskich rodzimych trufli – dokumentowane stanowiska w lasach grądowych północnej Polski (Pojezierze Pomorskie), w Dłubniańskim Parku Krajobrazowym (Małopolska), sporadycznie w innych regionach. Co ciekawe, w 2021 r. polscy mykolodzy udokumentowali jej stałe występowanie w mykoryzie lip miejskich Gdańska – jedna z niewielu trufli świata, która toleruje warunki miejskie. Trufla biaława jest jedynym polskim gatunkiem trufli preferującym gleby kwaśne (pH 5,5–6,5), w przeciwieństwie do wapieniolubnych pozostałych polskich trufli. To wyjątek glebowy w polskiej florze truflowej.

Skąd nazwa „trufla Borcha”?

Łacińska nazwa gatunkowa borchii upamiętnia hrabiego Michała Jana Borcha (1751–1810), polskiego przyrodnika, mineraloga i geologa, autora monografii Lettres sur les truffes du Piémont (Wenecja 1780) – jednej z pierwszych europejskich publikacji systematycznie opisujących trufle. Włoski mikolog Carlo Vittadini, opisując gatunek w 1831 r. w Monographia Tuberacearum, nadał mu nazwę borchii w uznaniu wkładu Borcha w europejską mykologię. To jedyna trufla świata o nazwie pochodzącej od Polaka – wyjątkowy ślad polskiej kultury naukowej w międzynarodowej taksonomii grzybów. Polską nazwę „trufla Borcha” ustalił A. Chmiel w 2006 r.

Czy trufla biaława to to samo co trufla biała?

NIE, to dwa różne gatunki. Trufla biała (Tuber magnatum) – włoski luksusowy gatunek z Piemontu, cena 3000–6000 EUR/kg, sezon X–XII, NIE rośnie w Polsce. Trufla biaława (Tuber borchii) – „tańsza siostra”, cena 200–500 EUR/kg, sezon I–IV (włoska Marzuolo), W Polsce rośnie. Oba gatunki mają jasne owocniki bez brodawek i czosnkowy aromat, co prowadzi do mylenia. Trufla biaława jest jednak mniejsza (2–4 cm vs 3–12 cm), ma ochrowo-brązową barwę (vs kremowo-żółta), prostszy aromat (tylko czosnek vs czosnek+siano+miód), znacznie niższą cenę i dłuższy sezon. Na włoskich targach Bianchetto jest często nieuczciwie sprzedawana jako Tuber magnatum.

Czy trufla biaława jest pod ochroną w Polsce?

Nie. Trufla biaława figuruje na Czerwonej Liście grzybów wielkoowocnikowych Polski jako gatunek kategorii R (rzadki), ale NIE jest objęta prawną ochroną gatunkową – nie ma jej w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 9 października 2014 r. Można ją legalnie zbierać. W odróżnieniu od trufli wgłębionej (T. mesentericum) – jedynej polskiej chronionej trufli pod ochroną ścisłą – biaława jest dopuszczona do obrotu handlowego. Z punktu widzenia etycznego warto jednak pozostawiać znalezione okazy w lesie, biorąc pod uwagę rzadkość gatunku i wartość naukową stanowisk.

Kiedy rośnie trufla biaława?

Trufla biaława ma zimowo-wiosenny sezon – nietypowy dla polskich grzybów, ale typowy dla trufli śródziemnomorskich. W Polsce: listopad – kwiecień, w cieplejszych regionach do maja. We Włoszech: połowa stycznia – połowa kwietnia, szczyt w marcu (stąd włoska nazwa Marzuolo). To jedyna polska trufla owocująca wiosną, w okresie gdy klasyczne polskie grzyby (smardz, czarka szkarłatna) dopiero się pojawiają. Wraz z borowikiem płowym, borowikiem usiatkowanym i innymi grzybami wczesnowiosennymi otwiera potencjalnie nowy okres polskiego truflarstwa.

Czy można uprawiać truflę białawą?

Tak. Pierwsza udana komercyjna uprawa miała miejsce we Włoszech w 1990 r. – kilkanaście lat po przełomie w uprawie trufli czarnej. Trufla biaława jest dziś jednym z trzech gatunków rodzaju Tuber, które komercyjnie się uprawia (obok trufli czarnej i letniej). Wymagania: gleby kwaśne (pH 5,5–6,5), sadzonki dębu, sosny lub leszczyny szczepione mikoryzą T. borchii, ciepły umiarkowany klimat. Owocowanie po 5–8 latach od posadzenia. W Polsce pierwsze próby uprawy są w toku, ale na mniejszą skalę niż dla trufli letniej. Amerykańska firma Mycorrhiza Biotech z Karoliny Północnej rozwija od ~2015 r. komercyjną produkcję Bianchetto w USA.

Jak rozpoznać truflę białawą?

Pięć cech razem daje jednoznaczną identyfikację. Po pierwsze: gładki owocnik BEZ piramidalnych brodawek – kluczowa różnica od trufli letniej, czarnej i wgłębionej. Po drugie: ochrowo-brązowa barwa z czerwonawymi plamami u dojrzałych okazów. Po trzecie: mały rozmiar 2–4 cm, jak orzech laskowy. Po czwarte: silnie czosnkowy aromat u dojrzałych. Po piąte: sezon zimowo-wiosenny XI–IV. Plus siedlisko nietypowe dla polskich trufli – gleby KWAŚNE, lasy grądowe północnej Polski, miejskie alee lipowe. Jeśli widzisz w polskim lesie zimą gładką jasnobrązową truflę pachnącą czosnkiem – to z dużym prawdopodobieństwem T. borchii.

Czy trufla biaława faktycznie rośnie w miastach?

Tak, to jedno z najciekawszych polskich odkryć mykologicznych ostatnich lat. Olchowik i współpracownicy (2021) opublikowali w czasopiśmie naukowym wyniki badań mykoryzy lip miejskich w Gdańsku – udokumentowali stałe występowanie trufli białawej w mykoryzie lip rosnących w aleach i parkach miasta. To dowód, że gatunek toleruje warunki miejskie – zanieczyszczenia, gleby antropogeniczne, infrastrukturę. Owocniki podziemne nie są jednak regularnie zbierane (mała wielkość, miejskie zanieczyszczenie, kwestie sanitarne). To pokazuje jednak, że trufla biaława może występować w nieoczekiwanych miejscach poza tradycyjnymi siedliskami leśnymi i otwiera ciekawe perspektywy badawcze dla polskiej mykologii miejskiej.

Źródła

1. Borch M.J. (1780). Lettres sur les truffes du Piémont. Wenecja. (pierwsza polska publikacja o truflach)
2. Vittadini C. (1831). Monographia Tuberacearum. Mediolani. (opisanie taksonu Tuber borchii nazwą ku czci Borcha)
3. Hilszczańska D. (2017). Polskie trufle. Skarb odzyskany. O hodowli i kulinariach podziemnego przysmaku. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Warszawa.
4. Chmiel A. (2006). Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów workowych Polski. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
5. Wojewoda W. (2003). Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Biodiversity of Poland. Vol. 7. Instytut Botaniki PAN, Kraków.
6. Olchowik J., Aleksandrowicz-Trzcińska M., Hilszczańska D., Suchocka M. (2021). The ectomycorrhizal community of urban linden trees in Gdańsk, Poland. PLOS One.
7. Ławrynowicz M. (2011). Trufle w Polsce – problemy taksonomii, użytkowania i ochrony. Łódzkie Towarzystwo Naukowe.
8. Chachuła P. (2018). Grzyby wielkoowocnkowe Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego – wstępne wyniki badań.
9. Wilgan R. (2020). Nie tylko dla smakoszy. Echa Leśne 2(640): 28–30.
10. Mirek Z., Zarzycki K. (red.) (2006). Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. IB PAN, Kraków.
11. Snowarski M. – internetowy atlas Grzyby Polski, opis taksonu Tuber borchii.

Sprawdź też

• Trufla biała – włoska legenda, „starsza siostra” trufli białawej
• Trufla czarna – francuski klasyk Périgord
• Trufla letnia – polski skarb truflowy, główny gatunek krajowy
• Trufla wgłębiona – jedyna polska chroniona trufla
• Borowik szlachetny (prawdziwek) – polski „diament” lasów
• Borowik królewski – chroniony klejnot polskiej flory grzybowej
• Smardz – inny grzyb workowy o wybitnej tradycji kulinarnej
• Czarka szkarłatna – inny grzyb workowy
• Maślaki – kompletny przewodnik po rodzaju Suillus
• Opieńki – kompletny przewodnik po kompleksie Armillaria

Treści publikowane w serwisie grzyby.edu.pl mają charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępują konsultacji z grzyboznawcą ani lekarzem. Trufla biaława / trufla Borcha (Tuber borchii) nie jest w Polsce objęta prawną ochroną gatunkową – można ją legalnie zbierać. Pamiętaj jednak, że jedyny chroniony polski gatunek trufli – trufla wgłębiona (Tuber mesentericum) – jest pod ścisłą ochroną (rozp. MŚ 2014). Przy zakupie trufli białawej (Bianchetto) uważaj na nieuczciwe sprzedawanie jej jako trufli białej (T. magnatum) – sezon Bianchetto to I–IV, autentyczna trufla biała jest dostępna tylko X–XII. Cena Bianchetto: 200–500 EUR/kg w hurcie. W razie wątpliwości skorzystaj z atestu klasyfikatora grzybów. W razie podejrzenia zatrucia grzybami zadzwoń pod numer alarmowy 112.